KARANGAHAN

Karangahan Vol. XXIII Oktubre 2011: Mga Rawitdawit ni Franco C. Sangreo

2011-10-14T09:32:00.000+08:00

Dilang Anghel:

Limang Rawitdawit ni Franco Coralde Sangreo

Kurambot

Sa mga kudal ning toril

mga dagang daing paril

maa awot maagil-il

buhay mo bakong dipisil.

May gurubot na balagon

nagkakanap sa baybayon

mirindalan pupudu-on

mahahamis masiramon.

Sa sakuyang kamundu-an

dae taka malilingwan

ika sakong kaugmahan

mga dulce sa kadlagan.

071711

2.
Corangon

Sa kadikluman na hararumon
diit-diit dangan ruminambong,
gapo na rinunot kan panahon
nagturuparang garo baybayon.

S'yang duman namundag pirming dumog
sa tahaw ning kantiladong sulog,
kinugos ning mga hukol turog
ta pigsararo saindang kusog.

Nata daw ta nasa marakmakan
nakaku-a ning kapayngalu-an
na garo hale sa baraklayan,
nakata'naw ika sa sirangan?

Kan sako ining hurop-hurupon,
kung nata baga ika uyaon-
Sisay man daw dae makatunong
kung mahiling mo, gayon kang Mayon?

071611_12:09am

3.
Makapagal

Makapagal maghinunyog
kung kadaklan na marungog
baretang lapa an laog,
marhay ko pa an mabungog.

Makapagal magbisara
kung anino mo man sana
an pirmi mong kaistorya,
marhay ko pa an mapula.

Makapagal paghilingon,
ma la kadakulong harong,
an kagsadiri maha'bon,
marhay pang maging alimhon.

070811

4.
Burak

Burak
nakapiyong, pagbuskad magayon
sa kadikit na panahon,
rakdag;
maruluyos,
pagtirinir sa kina'ban:
siring man satuya;
pagkarambong,
lapa.

03.30.1

5.

An Mamundoong Amorseco

Uro aldaw takang naheheling may sadit na dahon,
pagmati ko igwa kang gustong taramon.
Minsan kaya dae kang girong,
ugaring paghale ko, minadukot ka sakung maong.

Dae ka man bagang dakulang agrangay,
huyop-huyop kan dagat magayon, saimo angay.
Dakul kamong magturugang sa baybay,
nata ta pigkukudot an bitis sakung pagpahayahay?

Aber daw ika ngunyan magtaram,
ta sakuyang pagbaklay nalibungan.
Pati mga paryentes mong aragirang,
barag barag na sakong paglakang.

“Maherak ka man tabi sa mamundoong awot,
dae man akong dakulang pigmawot, kundi an pagkamoot
na makabulong saimong hawak na pagalon.
Dawa dai mo oyon, maiba, madukot man gilayon.”

Namundag sa Polangui, Albay si FRANCO CORALDE SANGREO, namuklat na para uma sa Balinad buda naging para bangus, dangan nag solterito sa Baybay, Tiwi, Albay. Sa Baybay Elementary School nag gradwar ki elementarya, naka duwang taon sana sa Virgin of Carmel High School dangan nakatapos sa Fort Bonifacio High School sa Makati. Sa tabang kan sarong tawong nagmakulog, nakatapos ki duwang taon sa AMA sa kursong Computer Programming. Ngunian, sa Fotostuff Printshoppe nagtatrabaho, sarong printing company digdi sa Quezon City mantang sa aro-aldaw na byahe nagsusurat ki rawitdawit sa laog kan dyip buda nagpaparapitik. Sa mas dakul pang rawitdawit, pumasyar sa http://rawitdawitrato.blogspot.com/

Karangahan Vol. XXII Setyembre 2011:

2011-09-01T08:39:00.000+08:00

Tingog sa Tigbi:

Limang Rawitdawit ni Leticia Catalan

Pasublia kan saimong mga balukag

Uyagwak! Uyagwak!

Bayong sa kaba'san
Batad sa mainit
Lugom sa mauran
Anong birtud baga
Inda dai aram
"Pasubli man nguna"
Puti mong balukag
Maski anong init
Maski anong uran
Daing sirirungan
Maski anong tarom
Uya sa atubang

2.
An problema ni Tia Ita

Si Tia Ita kong may pinardong kwarta
Ngunyan dakulaon saiyang problema
Segun kaya daa sa mga tindera
Gibuhon nang plastik sako kan harina

Aw nata man kamo ta ngaralasonon?
Nag-iisip kamo kun ano an razon?
Namamayungkuan Tiya mamunduon
Supot kan harina saiya - spesyalon

Kamong mga de klas - an saindong sarwal
Ay Victoria's Secret kamo mga sosyal
An ki Tia Ita naiibang kalson
An tatak Victorias Milling Corporation

3.
Hingaloan

Dangogdangog ko an mga sipok

Kan mga hukol sa pig-dasian
Nagpapakalma an mga ritmo
Sa mga higot tindidong daghan

Nagkakaramang sa sakong bitis
Derecho sa iramom ka dapan
Pampaubat ko likidong buhay
Kabaing an sedang paimbungan

Dagat Nin Mga Diyamante

sima'a na ining mga kayamanan
magpadagos kita hiruon an sagwan
puntahon an tahaw tanoson an katig
dapat ibalanse dai magtagilid

diit na oras pa pag-abot sa tahaw
toy mangalagkalag asin magsurihaw
sobrang kaogmahan panoon an daghan
gabuton an kulog ilobong sa lawod

ta kun maoyam na birikon an katig
magluwayluway na magsagwan pagilid
darang kayamanan sarong kamalig
maguli na nguna maghingalong hipid.

Nagkolor pagkamoot

naghalat

an duwang bukol na rosas
kan maimbong na pisngi kan langit

dangan luway luway na nagkanap
an hoyophoyop
paibaba sa mga dayami

siring sa pagbuka kan mga burak
an gabos naulakitan
hasta
naging kolor pagkamoot
an bilog na kina'ban

Si LETICIA CATALAN taga-Tiwi Albay. May tolong aki asin nagtaga surat ngani madokumento an mga nasasa-isip. Hilig man kaini an magkua nin mga retrato sa maski ano anong maheling sa atubang. Igwa siyang lulo-panurat na Taga Tiwi Albay.

Makukua an saiyang iba pang mga rawitdawit buda ritrato digdi

Karangahan Vol. XXI Agosto 2011

2011-08-01T12:41:00.002+08:00

ARLAN ALZAGA

Pangiturugan

Antes an gabos, kaipuhan mong magsumpa

Sa ngaran kan saimong selyadong ngimot na

Tutubudan mo an sakuyang pangiturugan

Solo ako na naglalakaw sa madiklom

Na kakahuyan kan mga kahoy na tuod asin

Tunok kan mahiling ko ika na nakikikawat sa mga dahon

Asin mga burak na piglalayog kan

Mahiro na hayop kan duros na gari nagkurit

Nin ngirit sa diklom. Bako ini dapit sa

Pagkamoot, kundi sa sarong mapait na memorya

Kan sarong kasalan. Minsan ko na natungtungan an sarong

Ulalaypan hasta an lawas kaini

nagsabog asin an dugo pirit na nagdukot

sa madugi kong bitis. Dapit ini sa

Nagkirad na duros, kun papano

Ko pigpugulan an saiyang paghayop pasiring saimo

Tangarig dai mahinghing an saiyang nahiling.

Sa sakuyang pangiturugan nahiling ko liwat an ulalaypan na

Pasarisid na nagkakanap sa irarom kan

mamarang ugat alagad kan mareparo an

sakuyang pagdangadang, bigla na nakubanan.

Nagkasala ako nin pagputik asin pinabaskog

Ini sa paagi kan pagtago

Sa irarom kan nagkagurubot na ugat nin takot

Mantang aram ko na mahihiling mo pag-abot

Kan senaryo na ini an naratak na kahoy na iyo

An sakuyang pagkanitawo. Ini pwedesir

Na pahayag kan sakuyang pagmundo

Asin pagkudot sa puso na mawot na magmanhid sa kulog

Kan satuyang istorya, kan sakuyang pangiturugan, sarong bangi, sa kakahuyan

Kan mga kahoy na tuod asin tunok, sa kakahuyan nin pagmundo.

Si ARLAN ALZAGA taga-Legazpi, fellow kan minatapos pa sanang 2011 Albay Writers Workshop.

FRANCO C. SANGREO

Kaito, Pangaturugan

Kaito,

habo ko nang maturog

kun wara ka sa pangaturugan,

habo kong magimata

ta yaon ka sa pangaturugan.

Ngonian,

muya ko nang maturog

ta ika baya sakong kadurog,

muya kong magimata

ta habambuhay kang kairiba.

08.03.11

Si FRANCO CORALDE SANGREO, tubong Tiwi, Albay.

Karangahan Vol. XX Hulyo 2011

2011-07-19T12:36:00.003+08:00

ADRIAN REMODO

Espiya

Makusog, matarom, mapanas,
an lente kan saimong kamera.

Kalaban an ngaran kan gabos
na minahiro sa saimong kinaban,
kaipuhan naggad na madakop
kan liwanag na saimong dara-dara,
mayong makakadulag
sa marigmat mong mga mata,
gabos nakikilatan,
gabos ginagadan.

Morgeng surusabit sa liog,
mga embalsamadong hawak
nin mga minahiro sa kinaban,
dawa anong oras pwedeng adalan,
o dagos ng ilubong sa kawaran,

yaon sa anggulo an bendisyon
kan kaligtasan kan kagayonan
o maldisyon nin pagkapara
kun makanos an pagkagadan.

Si Adrian Remodo sarong parasurat hali sa Naga, Camarines Sur buda paraturo sa Ateneo de Naga University.

Karangahan Vol. XIX Mayo 2010

2010-05-01T14:50:00.002+08:00

EDUARDO UY, JR.

an socialist

nagparalaag make-up.
kinurong su buhok
buda sinul-ot an sapatos
na hitaas an takon.
hiniling pa an sadiri
sa salming. pinadako
an duwang dudo.
kan napantay na,
kan tama na an sukol
ki saiyang kiray,
inapod su katabang.
hinapot kun may gumos
sa likod kan bado niyang uso.

“wara man po, ate,” sabi kan
katabang. “magayunon ka po
talaga. ikaw po an socialist
na midbid ko na pinakatunay.”

Si EDUARDO UY, JR kan Gubat, Sorsogon, an saro sa mga bagong tingog sa pagsurat sa Bikol. Pig-iipos niya an enot niyang tipon ki mga rawitdawit sa Gubatnon na BALUD SA DALAN.

Karangahan Vol. XVIII Abril 2010

2010-04-15T14:33:00.001+08:00

GEOPOET

Kulog tulak

Gurukgutok nin tulak depisilon intindihon

Minabilog ang lipot pag-atot mahayahayon

Mainom ka nin bulong daeng seguro

Kun marahay nin hidali libong sa payo.

Gurukgutok nin tulak, minahilab diretso

Minabukol sa gilid, surip bagang bato

Sa ininom na tubig maduda kang gayo

Tibaad impektado o baya may hilo.

Igwa man kulog tulak sa pangangake

Minapuros sanang hilab an babaye

Minasimangot ini bikrat an duliduli,

Hangos nin hararom sabay abre!

Aw inda tadaw baya ta arog kaini

Kapot an nguso, luwas an kustombre,

Pinagmuda si pade damay an mga kapre,

Pagluwas nin ake ginhawang puwerte!

Kulog tulak baya an sabi garo arte

Dae pigtutuyo basang minarepeke

Kun dae mo aram an siyertong diskarte

Mata mo mararom, atot mo maremate!

Karangahan Vol. XVII Marso 2010

2010-03-05T10:52:00.002+08:00

JUSAN VILLAFLOR MISOLAS

Obra

Pinorbaran kong ikurit an lawog ni Kagurangnan,
pero maski anong pirit, iba an sakuyang nahahaman.

An nahihimo ko, iyo an sakuyang lawog,
itum na buhok, mga matang turuhok,
baralud na ngabil na pano pagkatakot.

Pinorbaran kong ikurit an lawog ni Kagurangnan,
pero maski anong pirit, iba an sakuyang nahahaman.

An nahihimo ko iyo an sakuyang lawog,
an sakuyang dungo, pirok, kiray,talinga,
nakaduko, nagkukurahaw na dae ko taposon an obra.

02-25-10
O.S. Benedictus

JEROME MENDOZA HIPOLITO

Pagtapos

Puonan ta sa katapusan
tapuson ta sa pinuonan

Sarong halawig
na pagbaklay an buhay

Igwa kitang binabayaan
Igwa kitang ina-abtan

sa halaba
na dalan kan kinaban

Minapuli sana kita
kun sain kita hali

Si Jusan buda si Jerome an duwa sa nangongorog na mga lumbod na parasurat sa Camarines ngonian na panahon. Miyembro an duwa kan Kabulig Bikol, grupo ki mga Bikolanong Parasurat.

Karangahan Vol. XVI Pebrero 2010

2010-02-14T09:00:00.002+08:00

Pebrero: Bulan kan Pagkamuot sa Arte

JAIME JESUS BORLAGDAN
Raburab kan Luyong

"Poverty of the arts!”
Richard Madrilejos, an luyong na artist

1.
Paroro an kinaban ta, Padaba. Mantang an tubig kan kinaban naglalangkaw, an pagkanitawo ta naghihibabaw. Napapakuspa ako, uru-aldaw an satong mga langang balwarte na kan mga propeta kan sagin buda mga matinis na anghel na pandok pirak. An gabos iubos an maghapon ninda sa pagbutla sa mga istasyon kan baratong kaogmahan. An TV an maogmang helang, an legal na mahabas, an manlalansing buhi kan konspirasiya kan mga hagas. Ibugtak ini sa hampang ta para lamoson kita sa hudong, badaton kita ki sagmaw buda hangaw.

Mantang pigbubuyungaw an mga librohan, piggigibong kasilyasan an mga eskwelahan, pigkakarayuan an mga institusyon, an mga galeriya, an mga silensiyong museyo, pigpupurupilsi ta an bulitas sa buto kan itom na kahon sa sala, pig-uutob ta an hiro kan lapnad na liwanag.

Subtle na maray an doom na pigkakalot ta, ta dai ta hiling an kalot. Kaitong mga panahon, an mga kamagurangan ta nagrabas sa panahon buda sinilyaban an gabos na maagihan nindang bako sinda an kagibo, linupigan buda rinaodas an gabos na bako nindang ina o tugang, kinarne su mga bako ninda kakolor, kadila o kabandera—Ngonian, gabos kita nagpapamburukod pabugsok sa hampas kan modernong panahon, mga sablok, mga mantok. Nagngangararakngak na lasngag, bangag sa mga presenteng adiksiyon. Daing pagpugol an bultok tang mga kamot sa pagraot sa sato man sanang minukna kan kita ubat pa. Mga nakabuhi sa toril kan mga sugo buda relehiyon, iramog ta sa satuyang lawas an ati kan mga hayop, isungkal ta kan satong ngislo an tinimak-timakan kan Pilato tang bitis sa ibang panahon kan satong pugol na moralidad.

An dulom kan eclipse na dai naghihiro yaon sa tangod ta ngonian. Pero an mga mata ta sa pigkukumbulsiyon sa tama kan mga maisog na ilusyon. Isangat kita sa langkaw-droga kan paglataw kan sarong nahuhungkang, na garo naglalayap an pagmati dawa natatakdag.

Ayko! Kagadanan sana an diyos na kaya tang patotoohan, tubudan, luhudan! Rarabason ta an kinaban, sarong rawog ki ayam na paslo buda namamagat mantang an hubang lawas kan kasaysayan naghihingagdan.

2.
Muya ko sanang magparataram, Padaba. Sa mga bangging arog kaining mauran. Kita sanang duwa, mantang su satong mga pag-iriba lawas na nagkaurungman kan osipunon na bintana.

Muya kong agyaton an ala-syeteng aga, na masubol na naman samuya gabos pasiring sa pamitsan kan prominenteng makina buda an mga invisible niyang mga latigo.

Dai na ako napapahibi sa uyam na nag-anab kan sakong pagmati. Ilinunad ko na an natatada kong kalag sa marabas kong pangaturugan na luwas laog sa tulong panahon, kaito, ngonian, mag-abuton. Arog sa sarong Jumper na buhing nagbabyahe sa paagi kan mga ritrato.

Nakabuhi na ako, Padaba. Hali sa labtok, kinanap ko an gamot kan paroy pasakat sa saiyang buswak. Sa sakong muklat, ako an puon na nabuhay sa pagsilo ki burabod sa huyop, ako an pisog na tuminambo sa sarong tasang gapo.

Matindog ako sa tahaw kan satong kadikloman, dara an sakong ugop-ugop, pagkamuot, orag-orag, papasilyabon ko an sakong lawas, sarong mongheng may protesta, sarong bukid ki uhot na warang manganganog, sa pagrumdom saimo.

Enero 7, 2010. Pawa, Tabaco City.

Karangahan Vol. XV Enero 2010

2010-01-14T11:10:00.000+08:00

JEROME M. HIPOLITO

An Soap Opera kan sadiri

Bibilogon an isturya
sasaru-saruon
an mga pagirumdom,
pano an kwarta
gagastuson?
Halawig an hahalaton
na katapusan,
garo si mga sarabudan
na pangiturugan.

Pakabuka pa sana ngani
kan mata insigida,
mapoon tolos
an daing tapos na isturya.

Si JEROME MENDOZA HIPOLITO kan banwaan kan Calabanga nagtapos sa Ateneo de Naga University. Nagluwas na an nagkapira niyang rawitdawit sa Burak buda Bicol Mail. Saro siya sa mga nangarana kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon kan 2008. Nagtuturo siya ngonian sa Our Lady of La Porteria Learning Center sa saiyang banwaan. Kairiba si Hipolito sa bagong sulog kan mahigos buda aktibong mga para rawitdawit sa Bikol sa ngonian.

RICHARD MADRILEJOS

Uminagi sa kamot

Sa kamot uminagi
an siram, nagrulungsi
duminukot sa higdaan
naagahan, labahan.

Si RICHARD MADRILEJOS kan Pawa, Syudad kan Tabaco, an kagmukna kan grupong kultural na An Banwa: Kultura buda Artes kan Tabaco, kun sain siya an presenteng Pamayo. Apisar kan pagiging poeta, saro man si Madrilejos na parasurat ki dula, paraturo buda bokalista kan bandang Rash.

Karangahan Vol. XIV Disyembre 2009

2009-12-16T14:20:00.000+08:00

ALLAN POPA

An Sakuyang Ginhawa

Pwede kong saro-saroon
An mga lugad kan aki pa
Maski nagpila na
Sa sakuyang ginhawa

Poon sa bitis paitaas
Sa tuhod, sa abaga, sa payo
(Arog sa kanta)
An kada saro may istorya

An kulog, an kulog
Na huna ko dai na matapos
Pero natapos man
Sisay an naghayop?

An kulog sa boot
Kulog na daing lugad
Kulog na garong dai matapos
Sa rarom kan paghangos

Si ALLAN POPA kan Virac, Catanduanes an saro sa mga pig-oorgulyong Bikolanong parasurat. Kagsurat siya ki walong libro nin tula kairiba na an "BASTA" (ADMU Press, 2009). Nagtuturo siya sa Ateneo de Manila University.

JUSAN V. MISOLAS

Pagkam (aw) oot

masakrot
an batag
na sakuyang
binutong

hale
sa sapad.
Kaya sakuya
ining niluwa

asin pinirit
na giraray
isumpay

sa tangkay
tanganing
ini padagos
na maghamis.

Si JUSAN VILLAFLOR-MISOLAS kan Syudad kan Naga, saro sa bagong sulog kan mga Bikolanong parasurat sa Bikol. Saro siyang 2nd Year BS BSE Physics kan Ateneo de Naga University. Hilig ni Jusan an Computer Programming, magreparo ki arte, buda pagsurat.

Karangahan Vol. XIII Setyembre 2009

2009-11-16T15:20:00.000+08:00

KRISTIAN SENDON CORDERO

Balangaw

Dai pa nagpapahiling an balangaw.

Dai pa natitiyan an tubig.

Dai pa nabibisto an mga gadan.

May namiminwit nin mga pangum-um,

naghaharabunan nin mga tamong.

Mantang an langit toninong, pasaro-saro

sa pagsabwag kan mga bitoon. Naghihimasi

an aki kan itinugon na bagas sa sainda.

Sa saiyang pagsapugay napahiling

an mga gapo. Pighahali niya ini na garo

mga kuto. Nakasablay an mga basang

gubing. Malalatom an mga kolor.

Nagpupuon nang magkakan an tagiptip

buda takla. Toninong an mga gripo.

Naglulungsi an mga omboy. Naaalang

an mga ngabil. Narumarom an paghiling.

Nagbabados nin pan’os. Naglalabar sa gilid

an mga ikos. Signos kan paabot pang uranon.

Maogayon na Diyos, lulunton mo na daw

an kinaban, tutunawon an balangaw?

Anong dulot an boot? Bulawan na kararaw?

Anong klaseng pantyong an marokyaw

kan saimong banal na ngaran? Anong tubig

an mabonyag sa mga butod na hawak?

Sumagang

Tanganing dai mag-uran

magkurit nin saldang.

Tanganing dai magkitkilat

magtanom nin sundang.

Ngonyan na mga panahon

mayong untok an uran

asin pigtatakla na an mga sundang.

Kun magsubang an saldang

nanggugurot, nampupugot.

Nakangurot na a’ngog an daga.

Dangan an tubig-uran sa bulod

minahilig na sa banwa: may laboy,

gapo asin basod kaiba an baha

nananaklot, nananaklot

an bagong aswang

minsan igwang saldang!

Diit na sana an dai pa nakakamidbid kay KRISTIAN SENDON CORDERO, sarong ganador sa mga patiribayan sa pagsurat sa Bikol buda bilog na Pilipinas, arog kan Premio Tomas Arejola, Don Carlos Palanca Awards buda Maningning Miclat. Nagkapira sa mga libro niya iyo an "Mga Tulang Tulala", "Santigwar" buda "Pusuanon." Saro man siyang paraturo sa Ateneo de Naga University.

Karangahan Vol. XII Oktubre 2009

2009-10-26T11:15:00.000+08:00

ISKO CANDAZA

Siisay an Uragon?

Ini an istorya na sakong tinipon sa haloy na panahon

Sakuyang hinalungkat sa kalot,nakatago sana sa kahon.

Mga ugaling lapa; haloy ng namamarong pano mabata

Ngane maaraman mo dai ka kuna magtiwa-tiwa.

Kan inot kadakol kami barkada maisipon

Mga ugali sa mantok, gari mga patal na mga upon.

Lalo na pag nag- iriba an gabos baga mga mahambog

Uragon asin mga maiisog pero nata pirme may ludog.

Yaon an manlaenlaen na istorya na puro sana paros

Garo man sana baga bagyo kun itamaan natataros.

Siya an uragon! Siya an madunong! Siya an gabos

Kaya kami mga uripon huni digdi sa gilid makilimos.

Bago mo ibuka an ngimot dapat mong pag- isipan

Ngane dai ka nanggad makaraot sa pag-iribanan.

Habo mi man kan rebok, dai mo kami pagpiriton

Baka mahiling mo kon siisay talaga an uragon.

Dai kana maghalat na malastiko ka pa sa payo

Aram na kan gabos an saimong nakatago na sekreto.

Bago mo maheling an muta kan ibang tawo

Hilingon mo kuna kun may muta an mata mo.

An luho kan sadit na dagom saimong naheheling

Pero an luho kan patok ika baga naduduling.

Aram mo nan istorya kan mga tawo sa barangay

Pero an saemong buhay, nata saimo bagang piglikay?

Si Neil Francis Candaza o mas midbid sa radyo bilang si Isko '07, sarong Malilipotnon, buda saro sa mga nangungurog na para-rawitdawit sa istilong suanoy o tradisyonal. Nakua niya an pangaduwang puwesto sa 2008 Tigsikan Challenge sa Tabaco City, buda kaapil siya kan TAWO: Tabaco Writers' Workshop buda padabang parasurat kan An Banwa: Kultura buda Artes kan Tabaco.

Karangahan Vol. XI Septyembre 2009

2009-09-26T11:27:00.000+08:00

WILBERT CIPRIA

Bobon

Sakong pigagihan an lubak-lubak na dalan
May haralangkaw na kolod
Asin igwa man nin katanayadan
Alagad an kapalibotanMarambong na kaawotan.
Mantang ako nasa paglakaw
Garo baga ako ulod na dangaw-dangaw
Diri-diritso mantang luway-luway
Na an pigagihan may gabat na namatian.
Sa kahalawigan kan sakong piglalakaw
Sakong lawas garo na bagang atop
Na linandag sa aldaw,
Ini bako man na kalinturang reaksyon
Sa paglaog kan microorganism
Sa sakong lawasKundi ini an initNa sugo kan sakong hypothalamus.

Tukadon asin katanayadan
Sako nang inagihan,
Ngonian kaipuhan
Maglugsot namanTa an bobon na sakong toyo
Sako nang pigdungawan.
Init na sakong namatian
Sinabayan pa nin gatol
Na dai masabutanMas magatol sa kagat nin lamok
O hibo kan kaawotan..

Kaya dai ko na ngonian hahalaton
Na ining bobon humobas,
Hihigopon ko na iniTibaad ini an makarahay
Kan sakong namamatian.

Si WILBERT CIPRIA sarong nursing student sa Tabaco City. Tubong Sagnay, Camarines Sur, saro siya ngonian sa pinaka lumbod na parasurat Tabaknon. Kairiba siya sa minatapos pa sanang Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurt Bikol sa Naga City.

NOEL DORENTE
Kuri

bakong matinao
bako man maimot
bakong harab-harabon
bako man matalaw
ladawan kang sarong ina
makasupog paghampangan
ki marimoot na pandok.

labi-labi an kahirasan
labi-labi man an pagtubod
tikas sa kasalan
kaya tikas man sa sarong lado
an managing babaylan
kaining bilog na banwaan.

itinuon niya an liwanag
tuminaros sa lambang isip
tuminumok sa lambang gubing
itinuon an kusog kan boot
sa ibong kang pagkabalo
sa dalan kang bagong buhay
itinuon an pagsulang
uldot an muro
uldot an tanggurangan
itinuon sa kapangganahan.

bako siya para sa pagpamahala
bako man makuri an sala
bako doon mamayo
bako man turos an pagtubong
sa mga tawo.

sa labi-labing batikos
labi-labi man an tinios
bakong mapanuga
ta bako man pabaya
daing nalingawan
ta daing pigsusugotan
no-igwa siyang binutasan
iyo an anom pang taon;
anom otro anom niyang pighiras.

itinuon an kapadagusan
sa dalan nangangapudan
sa madla nagtataram
itinuon an katanosan
an 'nakatukaw' ginakudan
an 'pula' pinataram
itinuon sa pagtubod an lambang puso.

kang siya nagpaaram na
siya palan pigbubutong logod pa
pigruromdom an panahon
no-kasuarin an
pagka-ina buda pagka-datu
natutubong sa mag-ibong niyang kamot
kang siya nagpaaram na
dai nagsabal-sabal an gabos
na magdapit sa saiya
kang siya nagpaaram na
nagpaaram man an katotoohan
an pagka dai niyang kabarang
muro
tanggurangan
ipapadagos an kapangganahan
kahirasan kang sanlibutan
liwanag na daing kasagkoran!

Si NOEL DORENTE, Tabaknon, sarong mahigos na parasurat buda para-adal kan dunong Bikonon. Saro sa mga espwerso niya an tipunon an mga tataramon na Bikol buda an mga buot taramon kaini. Naka-atendir na siya kan Arejola-Fajardo Workshop para sa Pagsurat Bikol sa Pili, Camarines Sur. Saro siya sa mga nagmukna kan grupong-kultural na An Banwa: Kultura buda Artes kan Tabaco ( ABKAT). Miyembro siya kan Kabulik-Bikol, organisasyon ki mga Bikolanong parasurat. Yaon siya ngonian sa Manila nagtatrabaho.

Karangahan Vol. X Agosto 2009

2009-08-08T23:08:00.000+08:00

"KARANGAHAN: SARONG TAON NANG NAGRARANGA KAN PANURAT BIKOLNON"

JUAN RAFAEL BELGICA
Kapot Kan Aki

Kapot
Kan aki sa saiyang palad an dyolinDaing iro, daing kaalo,
Hubad sa mga matang
Pigsisirip an kalayo kan kolor
Pinabayaan an mga muro
Na susugon an gayon kan litik;
An aki kagurangnan.

Ukuda an dugoSa mga muro, tanganing mabawi
An dangog kan maging hadi:
Mamugtak buda tama,
Sadirihon buda ipanao
Anong ginaras sa kusog
An mapatos sa daing kasagkudan
Dangan tumangan an kuko kan pabula?

Dai ko matataram buda maipanuga
Sa aldaw na siring sa aking mapangyari,
Ikabugtak ta `ka sa sakuyang palad,Gibohon na lungib an saimong ulok
Buda an saimong luha na sambahan
Mga sukol na may antusan.

Pag an kusog na ini -- na mapalipot
Kan saimong puso -- maging birtud
Kan sakuyang boses,
Dai na nanggad ako maawit
Ta an sakuyang awit hali sa kumpas
Kan saimong puso, minataongPakpak sa mga nota, nagiging
Salampati.

Na an mga puro kan muro nasilag
An tawo sa sakuyang kalag,
Makukua sana an aningal
Kan sakuyang takot, ta anSakuyang isog nageerok sana sa
Tag-init kan saimong daghan.

Dai ko matataram
Buda maipanuga sa aldaw,
Na siring sa aking mapangyari
Ikabugtak ta `ka sa sakuyang palad:
Ini an sakuyang panuga --
Danay kang anion
Sa sakuyang mga takyag.

082481

WILBERT CIPRIA
Naglakaw ako

Naglakaw ako
Sa kairaromi kan kabanggihan
Iyo ini an kinalantapan
Hinangos mong naglaladop
Sa kagasangan
Sakong pignonotisyahan.

Padagos pa akong naglakaw
Mantang pighihimatian
Mga nagkakantang layog-layog
Sa kadlagan
Na pigtotog-togan
Kan liwoy mong nangangagi
Sa halonan.

Satong lawas nagbabaga na
Mga guramoy naglalakaw
Na garo sirom,
Pag-inabot na ngani
An kalamnan
Ini man nanggad magumol.

Nagugobot na an satong kalami-as
Mantang naglaladop
Sa kauro-iraromi
An satong mga guramoy
Hanggang sa naligis ko
An duwa mong kolod
Na daing kahoy
Pighurmahan ini
Kan sakong mga guramoy
Na ngani magtags
Asin magtindog sa pahaloy-haloy.

Nagrirop pa ako
Pasiring sa sapaw
Anong pagka dimalas
Ta nagsarabit ako
Sa kamariw-bariwan
Linadop-ladop ko pa ini
Ngani may makuang agihan
Ta ngani maabot ko
An burabod sa kauro-iraroman.

Padagos pa akong nagladop
Mantang hinangos ko
Naglaladop man sa kagasangan
Minaladop pa kuta ako
Pasiring sa kairaroman
Maray sana ta an lipot
Kaining burabod
Sako nang namatian
Na garong ikinulong sa dulay
Nin nagkapirang bulan.

Tananan ko daw
Ta garo baga masiram
Sa halawig nin paglakaw
Nagmara sakong halonan.

Aber sana kaini
Ta purbaran ka daw.
Aw nam.. Ano na ini
Ta kanamit kan kadagatan?
Abay pa lugod
Ako pinaha
Kan sakong namamatian!

Minahangos pa kuta
Akong sagad sa bay-bay
Kundi ano daw ini
Ta may nagkikiw-kiw
Sa sakong bitisan.

Kan sakong pigmaanan
Liwanag na daray nin aldaw
Mantang sa sakong hampangan
Ikos na naglalakaw-lakaw.

Karangahan Vol. IX Hulyo 2009

2009-07-07T09:17:00.000+08:00

RICHARD MADRILEJOS
Hangos kan bagong paros sa Isla San Miguel

An pagmawot gilayon
sa bituon kan damlagon,
nasa hangos
kan bagong paros.

Makusog, isisibog
mga itom na dampog,
pabalik sa kalangitan
sakit kan iuran.

Sa paghingalo kan sulnupan
may hamot an kabanggihan,
sa kubong kan bagong paros
an isla mahamis na magios.

Sa pagmuklat kan sirangan,
buhi an kadlagan buda kadagatan
sa kawata'n kan bagong paros,
naghahangos, sa magaboton na duros.

JAIME JESUS BORLAGDAN
An Istorya kan sarong awot

Kan nilaog siya sa harong
arog kan awot na ginabot sa magapo
dangan tinanom sa maray na daga,
kan su sinaray niyang isog nawaran ki kamugtakan,
nagadan na man su pagmawot niyang mabuhay.

Sa imbong kan mga lanob
na daing lipot na pigpapalaog
luminatang su saiyang tulang
na napupungaw sa pangangaipo
ki paglakop.

Su lawas niyang dai na nahihigot
ki punaw buda pakikig-agaw,
huminewas sa rasay
kan ubos na mga laogan.
Ta hali digdi kuminamang
an dakol na burak kan buru-banggi
niyang pag-utob
sinurop su saiyang sapog.
Natada saiya an masakrot
na duga kan pag-alang.

Dangan siya buda an bintana
pagturog na an gabos
pigsasapar an haldat kan imon
sa layas na mga bituon.
Saro siyang awot
na ginibong tinanom.

Tabang saiya an panahon
na maako an saiyang pagkatanom.
An saiyang ogma mga ngipon
kun kaipuhan niyang pahilingon.

Naubos na
su saiyang ngipon.
Sarong hapon, sa balkon kan saiyang pagsulnop,
pighiling niya su laog kan saiyang kamot.
Pigsusog duman su mga dalan kan salog.
Punas na kan haloy na dai pagmawot.
Bago abtan kan diklom,
bago madungawan kan mga bituon,
luminuwas siya sa harong.
Naglakaw na daing kiling,
na garo dai nang kikilingan
sagkod maabot
an lugar na daing kasiguruhan:
An kadlagan. An kadlagan
kun sain sana siya may kasiguruhan.
Duman an paghangos
na haloy pinugol
giraray pinunan.

Karangahan Vol. VIII Hunyo 2009 (TIGSIKAD EDITION)

2009-06-04T16:29:00.000+08:00

KARANGAHAN TIGSIKAD EDITION

(An Tigsikad o Tigsik sa mga Sikad-sikad (padyak) ay sarong proyekto kan AN BANWA: KULTURA BUDA ARTES KAN TABACO (ABKAT) buda LGU Tabaco sa pagbayubo kan Literaturang Tabaknon.)

AN MGA RAWITDAWIT

JAIME JESUS BORLAGDAN

*
Tigsik ko an pagkamoot na daing sukol

kan baybayon buda kan hukol

na dulot kan pandakupan

kan kinaban buda bulan

Kaya kita digdi daing pagbasol

sa inako tang daing kasagkudan

sagkod na nagbabalik an hukol

sagkod na nabibilog an bulan

Tigsik ko an pagkamoot

ngaran kan banwa ta kan enot

bago nagasod ni Nayokang "Tabak ko!"

sa kastilang "Que lugar este?" an hapot.

HYMNO KAN TABACO

Banwang turuwang,

sa kusog buda hinang,

sa paghaman kan lansang

na pagtubod, dinangdang.

Sa pagkamuot tinais

an lukas kan paglaom;

sa herak kan Dios, sa sadiring higos

dinaog an pagtios.

O, ginikanan kong ranga,

orog hamis magpadaba.

Kan matadong buda mahingowa,

ronang maginhawa.

Ina kan sakong kalag,
kuna kan sakong rarom.

Tingog kan taramon

na pirmi kong aram sawudon.

An gabos mong dalan

daing dagkang lalakawan.

Supay an kaogmahan pag namaanan

an tarom kan saimong gayon,

sa mga rebultong walat kan panahon

sa higos kan saimong pagrambong.

Buhi an daghan na dumalagan

saimong daga kan mag-agahon.

Totoong, dai nang iba,

sa minundagan sana

an hingalo kan ulian makukua.

RICHARD MADRILEJOS

*
Tigsik ko an sikad-sikad,

Awot na may hamot kan ciudad

Maski saen sinda minataralubo,

sa kanto, sa sentro kan Tabaco.

May hamot an pagsakay

sa daing parong na tambutso,

May kaginhawahan sa padumanan

an biyaheng pigduduyan sa luway.

Tigsik ko an Tabaco

dawa lansang na matarom

may hamot na bituon

dai sana pagpadagiton

Karangahan Vol. VII Mayo 2009

2009-05-05T16:41:00.000+08:00

NOEL DORENTE

Garo

turugdunanon ako ki mga salampati
liluwagan ko pano ki alolonti
sarong aldaw dai ako baga
luminood an saro sainda.

bata su maringsalon pati ito
tituka-tuka an talinga ko
sa abaga ko minasablay
may makauurag pa bagang ibibunay.

nugad ako nangaturugan
may salag daa akong pigtatangadan
kudi dai na ito natapos
sa higdaan na palan siya duminagos.

JAIME JESUS U. BORLAGDAN

An pagbutas

Pagnabobotod na
sa paoro-otrong bagay
bakong minawot mo man
na magtukaw
sa tampi kan dagat
isuka an gabos na piot
sa kahewasan
hangoson an kahewasan
muya mong kagan ki dagat
an saimong daghan.

A, pero an pagbutas
garo pagluwas
halis sa nasusulong harong
haloy na tinipon
pasiring sa maawot
na haloy pigraraot.

Paghinampang mo an dagat
digdi sa tampi kan kinaban
tatalikudan mo an mailaw na karnabal
kun sain saro kang sirkerong
nagtutulay sa alambre oru-aldaw.
Pano na su mga palakpak?
Pano na su ngaran
na may patenteng nagkikimat-kimat?
Pero nabobotod ka na sa paoro-otrong bagay
muya mong kagan ki dagat
an saimong daghan.

Kun siring, dangogon mo muna ako
mantang pigpupusak ko an sadiri
sa basud
dangogon mo muna ako
mantang pigpupugulan an ikog ko
kan baybay.

Dangogon mo ako
ta arog ako kaini minagibong kahewasan.
An kada pagbalik sa hinalean
garo enot na pag-abot sa padumanan
an kada paghale garo may babayaan
na dai na babalikan.
An arog kaan na relihiyon
kaipuhan mo munang dangogon.
Bago mo ako mawoton
dangogon mo muna
kun kaya mong ipalis
an dawa sarong tagdo ko
sa saimong daghan
buda pahukulon ining
arog kaini.

Karangahan Vol. VI Abril 2009

2009-03-31T14:11:00.000+08:00

"Buksan ta na an Tag-init kan dos mil nuwebe."

NOEL DORENTE
An Hapot
igwa ki mga tawong pag ikinurit ka sa papel
dawa gibo sa lapis
dugo an mahihiling mong tinta na ginamit.

paghona mo rukit-dukit sana
kudi sa mata mo an dugo nakabalyo
nabasa mong anino daa an kolor kang saimong kalag.

tinabagan ka na, inunas ka pa
kang alimantak na igwang salang
kaniguan an pagpaarungaong kang bata na hali saimo.

huminugpa ka sa saimong natitindogan
huminugpa ka sa oras kang saimong oras
huminurugpa an luha kang mga pusong nakikidumamay!

kudi siya an nagadan ta dai ka na
magayon an katuninongan
kudi nata daw babloy an buhay pag dai kitang kaiwal?

GIOVHANII C. BUEN
Ipinagtimpla mo ako ki kape

An tasa dae mo pinano,
Ta an sabi mo baga
An mapano kaini--
pagkamoot mo sako.

An init kaining kape
Dae nakakapaso,
Dae nakakadalso,
Arog kan init sa mauran--
kan pagkugos mo sako.

An aroma kaining kape
Mahamot na sakuya minapukaw,
Arog kan paghadok mo sako
Para ako pukawon--
sa pagpoon ki aldaw.

Pero ining kape--
na pirmi mong tigatimpla sako
Dae pa man minadoot sa sakuyang ngabil
Namit na an hamis,
Ta sa pagtao mo kaini sako
Ika sincerong minahiling buda minangirit.
JAIME JESUS U. BORLAGDAN
Sarong Mainit na Aldaw
Dakol an naghahagad kan aldaw
na magin arog kaini.
Ini an minapabulawan sa mga tinampo
sa pigbabalad na ani, an minaparambong
kan mga halayhayan sa mga dinurumog
sa paglaba, an minapadagos sa pagbuhos
ki tulang sa mga paa kan mansiyon
na pigtatapos, an minasibot sa sadiyot
na bagting kan pigtitindang palipot.

Gari ka naghihiling
sa bintanang malinawon an salming.
Gari kita pigpapahiling:

Su liwanag arog kan init
na nagmukna sa kinaban.
Hali digdi minahugpa an linaw
sa mga itsura. Rirawon.
Garo ritratong ikinurit ki tarom.

Namamate ko su nahiling ko: Pigsasapna kita—
piggigibo giraray.

Hali satuya minaluwas
an hilaw na lawas—
na nagkurubong sa diklom
sa itsura kan tubig
na natipon sa malipot na panahon.
Siring man sa irarom kan arik-arik
muyang pumaknit kan gayon
hali sa mga dai narereparo
dangan magturon-turon
sa dagang mainiton—sarong sayaw
ki pagpamidbid: Hilinga, huni kami

Hilinga, ta parakua man an init na ini.
An ragit arog an dagit
kan pagbawi. Ano an pigbabawi?
Kalumuyan. Pigbabalik an tagas
sa kinaban nganing mabuhang
mawaran ki kupot
arog kan minapasang marang daga.
Hali digdi makaluwas daw an pisog
kan kapinunan?

Pigbabalo kita kun sagkod sain
an kayang itao. An gibuhon giraray kita
bakong arog kaini kundi daing natok na mga gapo—
magin kaarog kan pigtatangad na mga lawas
na daing digta—purong enerhiya!—
mga lansang buda yelong pataw-pataw
sa kahewasan.

*
Sa kahaluyan
arog kan bagang kinaon kan sadiring isog
suminibog na su init
pasiring sa saiyang kapinunan na rarom—
sa lugar na pigtalikudan kan mga bulod—sa diklom—

o kita an nagrayo sa pagkadaog. Makakarayo daw kita?
Ta dai pa tapos—ta daing kasagkodan—an talimon
ta sa kalayo, sa init na garo dagit, na garo pagkamuot,
na minagibo satuya,
na minaraot satuya.

Karangahan Vol. V Marso 2009

2009-03-07T11:04:00.000+08:00

ISKO CANDAZA

Misteryosong Taldok

Sarong aldaw napaduman ako sa kabuldan

Nahiling ko an dakol na kakahuyan

Ako nagngalas nagayunan sakong pinutol

Dai ko aram igwang tawong nagpupugol

An misteryosong taldok sakong dinara

Daplos sa likod asin labod sa abaga

Pagal an lawas an taldok sakong namansayan

Kun sisay an may sadiri, ako baga nalilibungan

Magayon an kahoy asin pambihira an korte

Kun nata ko nakursunada, ano an nangyare?

Pirang aldaw baga dai ako nangiturog

Maski sigeng kakan pero dai nababasog

Sarong albularyo an sakong dinulok

Warang turog asin pahit sana an kakaulok

Anong rason baga kan misteryosong taldok?

Kun nata ko pinutol, hilinga sa sakong pandok

Dai ko malikayan asin warang padudumanan

Kaya buhay kong ini warang kairibahan

Mientras nahihiling ko an misteryosong taldok

Ini an nagtaong leksyon sakong sinaudok

Siguro an makadangog/ makabasa kan rawitdawit ko

Kamo tabi mangangalas sa mga paliwanag ko

So iba nagtutubod asin so iba warang pakiaram

Kaya ko ini nahaman, ini baga satong namamatean

Sa mga bagong tubo ngonayan, dai sinda nagtutubod

Wara kitang maginibo, sa bagong teknolohiya nakaukod

Ini parte man sana kan tinodan kan mga kagugurang

Ini na an saindang nagimatan kita baga minasulang

An misteryosong taldok, saro man sanang halimbawa

Kun kita nakakasabot o basta na sana kita minatiwa-tiwa

May mga minakontra asin may mga tawong nakaksabot

Kanya-kanyang pagtubod sana dai kita makakaraot

Kun ini an gusto kan lambang saro o persona

Satong isipon ini an naging parte kan buhay ta

Sa ngonayan uya na kita sa bagong teknolohiya

Sato nang malilingawan an sa gugurang na pagtubod baga

Dakol an paagi ngane satong salud marahay

Kun kita may pagtubod sa Dios magian an buhay

Dai lang kita makalingaw sa Saiya kita mag-arang

Tawo lang kita natural na kita man an may pagkukulang

JAIME JESUS U. BORLAGDAN

An Tindera

Ano an nasa mata kan tindera
sa laog kan rehas na iskrin?
Su pigmamawot daw
kan gabos na paratinda—
kwarta? Bako man gayod
saiya an tindahan na ito.
Saka aram niyang pano na
an kaha. Pero kaipuhan
niyang maghalat. Ibahan
an mga panindang dai pwedeng
mawalat. Baka nalaom siya.
Pero kasubago binuksan niya su pinto,
may tinapok sa basurahan.
Naghiling-hiling pa ngani
sa tinampo, nagpahuruhayahay
sa paros kan kaskas
kan mga awtong pasiring sa kun sain.
Huna ko bumalyo siya sa tinampo,
pero uminatras, luminaog giraray
dai nang luwas-luwas.

Dangan, huni na naman siya nakatanaw sa luwas.
Ano man an saiyang pighihiling—
su bakanteng loteng kadlagan
na nagsasabing bawal magtapok ki basura?
Dawa nasa hampang, dai niya naman ini nahihiling.

Kun may parokyanong minahaloy
para sa halipot na huron
ihapot niya pirmi ini kun mapasain.
An iba sa mga harayo maduman.
Gurano karayo, lampas sa arog kaining lugar, mahapot siya.
Lampas pa sa luminampas diyan,
masimbag sinda. Nata, maiba ka?
Rumdumon nindo
ta nag-ulok naman kita ki arog kaini
kun masimbag siya kan pirmi niyang pigtataram:
Dai— tama na ako digdi.

Pirmi sa sarong paaram iwalat an tindera.
An saiyang mata arog an paghagad
kan sarong dai nakakasawod.
Pero aram niya na dai man maitatao,
dai niya man maaako.
Ibayaan siya kairiba
an mga panindang dai puwedeng bayaan.

Sa likod kan pahaling mga nakahuron
nahihiling niya an saiyang buhay—
naglalapag. Pig-aagda siya kaini
pasiring sa mga lugar
na muya niyang maduman—sa lugar
na siya an pigbabantayan, may kantidad;
siya an pighahagadan ki mga istorya
kan mga nabayaan—an saiyang buhay, parayo saiya
muyang mawara.
GIOVHANII C. BUEN
KaTHCHER NiNG BuRAY III

Grabe an kurutob-kutob kan daghan ni Bichek ta ni minsan dae pa siya nakahiling ki arog kaito kadakulang lapit. Ano an boot sabihon kaito? hapot niya sa sadiri.

Nagpurula an saiyang mata sa kaiisip.

Inabot siya ki maaga sa kusina. Pag-abot ki alas otso, makaskas pa sa alas-kuwatro, tinuyo niya an saiyang psychiatrist.

'Kokak.' sabi kan saiyang psychiatrist pagkalaog ni Bichek sa opisina kaini.

'Thank you, Dok.' sabay tukaw sa silya harani sa lamesa kan talapang.

Dr. Sigmund Frog; sabi kan saiyang lapida.

Psychoanalist. Psycho. Analist.

A psycho who do anals.

'Kokak, kokak. Kokak.'

'Actually dok, may napangiturugan akong malaen kasubanggi.'

'Kokak.'

'May pinako na tawo ta dakol ang may muya na pakoon siya. Pero dakol man an naghihibi kasu tigpapako na siya'

'Kokak.'

'Kasu pinako na siya, lumininog ki makusog ta grabe an hiribian kan mga prostitute.'

'Kokak.'

'Sa paglinog, nagkahurulog an mga prostitute sa kalot ta nabanga su daga. Buda kun saen luminubog su posteng pinagpakuan kaitong tawo na tigtataram nindang nagkasala ki dakula sainda...'

'Kokak.'

'Iyo--kun saen ito luminubog duman nagluwas su dakulaon na lapit.'

Pagkadangog kan psychiatrist sa hudyan na tinaram ni Bichek, nagrulukso-lukso ini na garo kwitis. Nagpabanda-banda sa lanob, kisame buda salog tapos nagkukurahaw ki: 'weee...wee! weehe...weee'

'Dok?' sabi ni Bichek.

Puminondo an talapang sa pasirko-sirko niya buda huminugpa sa lamesa kun saen sya nakapwesto kasubago.

'Kokak.'

'Hanggang duman man sana ito dok.'

'Kokak.'

'Pagkatapos kaito nagimata na ako.'

'Kokak.'

'Wara man.'

'Kokak, kokak.'

'Iyo palan. Nagruluhudan pa palan an mga kapadian sa dakulaon na lapit bago ako nagimata.'

'Kokak.'

'Alas tres. Ma-alas cuatro ning maaga.'

'Kokak.'

'Kung luminupos su lapit?'

'Kokak.'

'Dae ko aram ta nagimata na ako tapos nadipisilan ako bigla sa paghangos.'

'Kokak. Kokak. Kokak...'

'U-huh.'

'Kokak, kokak.'

'Boot mong sabihon normal na phenomena pa ang pangiturugan ko?'

'Kokak.'

'Nata man?'

'Kokak.'

'Igwa.'

'Kokak.'

'Nata hadabon kita sa sex.'

'Kokak. Kokak.'

'Hmm...igwa pang saro; ano daw kung mag-uran ki buray.'

Pinitik kan talapang, gamit an dila niya, an saro sa mga libro sa bookshelf na kataid lang kan saiyang lamesa. Mysteries of the primal world an title.

Binuklat ini kan talapang buda pinahiling kay Bichek an piktyur kan obelisk.

May obelisk sa Vatican, sa Washington D.C. buda sa France.

'Kokak.' sabi kan talapang. 'Kokak, kokak, kokak.'

'Ah...' sabi ni Bichek habang tigdadangog an paliwanag kan saiyang psychiatrist.

'Kokak.' piktyur naman kan eiffel tower an pinahiling saiya.

'Ok.'

'Kokak. Kokak.' leaning tower of Pisa naman suminunod.

'Boot mong sabihon wara man ning diperensya sako?'

'Kokak.' simbag kan talapang.

May pinitik pang sarong libro an talapang gamit an dila niya. Encyclopedia of the unexplained an title.'Kokak. Kokak.'

'Ano man manungod sa kahaputan ko? Kung ano man nanggad mag-uran ki buray?'

'Kokak.'

'Hmm...muya kong magsalo siguro.'

Binuklat kan talapang su libro buda pinahiling kay Bichek su mga accounts kung saen nag-uran ki sira sa Paris, coins sa London buda strawberries sa Berlin.

'Kokak.'

Pagkataram kaini kan talapang nadismayo si Bichek.

NOEL DORENTE

Garo

turugdunanon ako ki mga salampati

liluwagan ko pano ki alolonti

sarong aldaw dai ako baga

luminood an saro sainda.

bata su maringsalon pati ito

tituka-tuka an talinga ko

sa abaga ko minasablay

may makauurag pa bagang ibibunay.

nugad ako nangaturugan

may salag daa akong pigtatangadan

kudi dai na ito natapos

sa higdaan na palan siya duminagos.

RICHARD MADRILEJOS

Aki Ko

Sa piyong mong mata an katoninongon kan isip ko,
Sa sadit mong hinangos an kapahingaloan kan puso ko,
Sa pulbo mong parong an kabasugan kan tulak ko,
Sa gios mong may kairibahan na agrutong an kakusugan kan lawas ko,

Kun ika man magimata, humibi,
mamata ako, maski matanga na nin banggi.
Huli ta sa saimong pagkaturog, aki ko,
an paglaom sa malumlom na aga.

Karangahan Vol. IV Pebrero 2009

2009-02-02T10:16:00.000+08:00

ESTILITO JACOB

Gurano an kantidad kan tawo?

kun mahihiling mong
warasak an mga edipisyo,
sa palibot puro nang aso,
nagbuburulid-bulid an mga tawo--
mayong payo, mayong kamot,
dugo ninda nagwarairak na gayo,
an iba pinangkarigos na nin tudo,
mahapot ka:
gurano an kantidad kan tawo?

madali an mag-iriwal,
madali an magpugti nin buhay.

kun mahihiling nindo,
mga gurang nagsusurihaw,
mga aki nagngangarangaw,
mga may lugad nag-aagrangay,
mga doktor narurungaw,
mahapot kamo:
gurano an kantidad kan tawo?

madali an manlugad
alagad haloy an magpa-umay.
an ibang lugad, panhabang buhay.

mga peste daw na maaapod
kun bako pa man siring sa mga kino
na nagraraot kan mga paroy,
o mga kuratsa sa plato o kaldero
na an dara hilang na perwisyo
o aloy sa sirong o lanob
na ngunyan nakantindog
atyan pa naduunan marugbaan.

bakong solusyon an bomba!

Pasabuga
asin maghapot ka:

gurano an kantidad kan tawo?

Enero 9, 2009
10:00 n.a.

JAIME JESUS U. BORLAGDAN
An Estranghero

Sa tahaw kan paoro-otro nindang piggigibo
nag-abot su estranghero.
Arog an lagapak kan sarong gabat
sa dai naghahangos na tubig. Guminibo
ining singsing ki pagmuklat.

Pinalibutan ninda siya sa talimon
kan saindang pagmaan
arog an nadudurat na ayam.

Mala sa pandok niya an pinilaan na labod
kan ogma na aram nindang gibo sana
kan sarong bulawan na panahon
na dai na ninda naabutan.

Muya garo nindang hapruson
an lawas niyang ibidensiya
kan sarong suanoy na osipon
pero takot na magduot
ta garo pakpak kan kalibambang
baka marunot.

Para sa osipon na ini
sa daghan ninda duminaguso
an sarong dayong pagmate: pagmawot.
Dai ninda aram kun ano an dapat gibuhon
kaya pinadagos ninda ini—siya.
Dangan sa lambang saro
naghanap ki pandok
na baka lamang makamidbid
o makarumdom kan mga gawi
na bako naman sainda.

Bako para saiya
kundi sa tataramon niya
kaya tinao muna ninda an tukawan
kan kagurangnan.
Dinulot saiya an mga pagkaon
na mga batala sana an nagkakakan.
Pinadurog saiya an mga babaying
dai pa nadudutan.
Dangan dai man ninda sierto
pero garo kaipuhan,
nag-ogma sinda, nagtaong atang,
bako para saiya
kundi sa saiyang itataram.

Kan nahubas na su mga dulay
na pigkakaturugan kan alak
para ki Gugurang,
kan dai nang bunuon
sa gastadong kadlagan,
kan su aning tinagama
kan pirang henerasyon
naluwag na sa tuludan,
su lugar na nawalat
pagkatapos kan kaogmahan
guminabat sa paghalat.

Maalangaangon sa dakol na iuran
su bangging nagtiripon sa mga tawo
sa estranghero.
Sa dampog hirigot
su mga kikilat
na nagkasarabod
na garing mga ugat.

Su katoninungan
arog kan paghalat na maglaylay
su bitis kan bibitayon.
Su mga duli-duling kinadakulaan
na an paghuni dai naghuni
ta garo may tataramon na importante.

Dangan
hali sa estranghero
kuminamang su Tataramon
na garo bangog
kan ngimot na haloy na nakasara
pasiring sa mga tawong nagkamurungnan.

Haluyon sinda duman mga estatwang laman.
Kun dai niyani huminugpa su uran
dai sinda maburuklusan
pasiring sa saindang lambang kubo.
Duman gabos sinda nakahiling sa baba
garo mga naumayan na gadan
mantang pigrurunot su daga
kan mapanason na uran.

GIOVHANII BUEN

KaTCHER NiNG BuRAY II

Sa pagbaba ni Bichek sa saiyang kuwarto, suminangaw an parong kan pagkalaom ni pirang bulan. Garo ukay-ukay.
Mamara ini. Malipot ki diit ta lubog baya sa daga. Mati sa maharaphap na kublit kan lanob buda mga kagamitan an alpog kan kapabayaan.
'No place like home.' sabi niya sa sadiri.
Muya nya kutang magsalsal ta nadumog an saiyang payo, pero nagduwa-duwa siya ta kuminulog bigla ini.
Ah, pirang semana na man nanggad ako dae nangangarigos kaya siguro arog kaini.
Kuminua siya ki yelo tapos kinaag sa payo. Payo. Head. Headache. Aches.
Ta warang maginibo. Dae man tighanap kan lawas niya an sex, kinua niya an hard bound na librong pinakaharane sa pagkatukaw niya sa dental chair. Encyclopedia of the Unexplained an ngaran. Digdi nakakaag an iba-ibang kaso ki mga dae maipaliwanag na mga bagay-bagay. Ghost stories, time warp, Deja Vu, uncanny creatures...
Pero puta sabi niya sa sadiri. Muya kong maaraman kung nata hadab an tawo sa sex. Kantot duman. Kantot digdi. Ata kung mga gamadya sana kita, dae ng purugulan ki sadiri. Maski saen na sana. Warang kontrol ni prohibisyon. Sibilisasyon.
Kontrolado ta an satuyang gibo pero bako kung pano magdalagan an satong payo. Payo. Head. Headache. Aches.
Sex an pagkapareho ta mga gamadya.
Gamadya!
Napangirit siya buda napailing-iling. Si Touran. Doy! Gamadya palan an hamag na ito.
Mas maray na ako ta sarong demonyo.
Sa sobrang paghurop-hurop ni Bichek asin paghanap ki kapaliwanagan sa saiyang kahaputan, nangiturog siya na ubo an libro: Encylopedia of the unexplained.
Sa pangiturugan niya, nagsisigarilyo daa siya sa likod kan poste na nakadungaw sa sarong siyudad. Nakatambay duman na garong may tighahalat pero wara man.
May nagkapirang suldados na nakabantay sa lugar na ito. Warang labot saiya.
Pinadagos niya an saiyang pagsigarilyo buda pag-inom ki kape.
Dae nahaloy, uminabot na an tighahalat kan mga nakabantay na suldados duman sa nasabing poste.
An suspek sa pinakadakulang krimen na nagibo sa humanidad yaon na. Sa likod kaini may mga tawong nagkukurahaw. 'Pakoon! Pakoon! Pakoon!'
May nagkapirang padi sa likod na naghihiling sana. 'Tama lang na magadan an kriminal na an.' sa boot-boot ninda.
Tuminindog si Bichek sa pagkatukaw niya buda saiyang nahiling na bako gabos na kaiba sa prosesyon tighahagad an kagadanan an suspek.
An iba nagahibi.
An parapautang sa saod napungaw. Pero grabe an hibi kan mga prostitute na nakasunod saiya. Duman si Bichek nangalas ki marhay.
Dae niya ini masabutan.
Bako man sana si Bichek an demonyo duman. May nagkapira man na naglilibot-libot, garo sinda mga paros.
Arog ni Bichek, dae ninda maintindihan an mga nangyayari.
Taro-tadtaod pa, ipinako na ninda su kriminal sa nakasurat na relihiyon. Mas gruminabe an arual kan mga prostitute mantang pawara na an boses kan kadaklan ta nagkaparaas na sa kakukurahaw.
Grabe an hiribian kan mga makasalan hanggang sa suminupay na tanganing maglinog ki makusog.
Sa paglinog ki makusog, nagkabaranga an daga buda hinalon kaini an gabos na mga prostitute buda nagkapirang kababaihan. Sa pagbatak kan daga, luminubog an posteng pinagpakuan kan kriminal buda kung sain ini luminubog luminuwas an dakulaon na lamogto.
Kadakula kan pinakadakulang poste kan tabernakulo an lamogto na uminutwal sa daga.
Pagkahiling kan mga padi, pastor, ministro, dyakuno, obispo, rabbi, buda santo fafa, napakurahaw sinda ning matinison sa boses na falsetto.
Lamogto. Putang pagkadakula.
Pagkatapos kan linog. An mga kapadian luminuhod buda sinamba an higanteng lamogto sa hampang ninda.
An mga suldados buda mga tawo nagdurulag.
Duman nagimata si Bichek.
Sa pagkamata niya, dumerecho sya sa kusina buda nag-inom ki tubig.

Karangahan Vol. III Disyembre 2008

2009-01-05T16:18:00.000+08:00

JAIME JESUS U. BORLAGDAN

An Tandayag sa Sirong kan Tulay kan Tayhi

Pagmatanga, dulo na pagdaing bulan, buda an mga bituon nalilipudan ki kun anong itom na mag-abuton, pipataanan an mga solong naglalakaw na dai na pag-agihan an tulay kan Tayhi.
Ta arog kan tulong personang dai na nakabalyo sa ibong na pampang ta uminagi digdi, baka masabatan mo an Tandayag sa tulay kan Tayhi.

Saro sa tulo iyo an Pamayo kan lugar na sa sadiri niyang pataan iyo an suminuway. Pakatimak pa sana kan botas kaini sa tabla kan tulay, buda buminuyog-buyog ini sa gabat buda sa kalumaan naman kan tukod na yakal, diretso lukso su tandayag hali sa sirong kan tulay kan Tayhi.

An pandok kaini hinat pagilid sa talinga mala sa tambasakan na ngimot na an ngipon mga parasupsop na linta. Saro sana an mata kaining bulakog, na kadakula ki bola. Sa laog kan matang ini an saradiyot pang mga mata na an pagpirirok garo layog kan mga napulot na insekto. An unit kan pandok kaini kolor ki laman na nalalapa na sa pakalugom sa tubig tabang. Pero an lawas kaini iyo su sa maitumon na mantok, na may sarong dakulaon na agat na iyo an panggadan.

Sa saralak kaining boses kan gurang na babayi, ikos, buda uwak, hinapot kaini su Pamayo kan lugar:

“Ano an pinaka-dakulang kabaliktadan sa kinaban?”

An tono kan taramon kaini arog sa Kagurangnan kan sinugo su Liwanag buda Diklom na magsuhay ngani makagibo ki Aga buda Banggi.

Sa ngalas buda kigkig, nawaltak su isog kan Pamayo, buda luhay-luhay na nagsimbag:

“An totoong may pagmakulog sa banwaan, dai sa kapangyarihan…”

“Ika an kabaliktadan na ini?” hapot kan Tandayag; an agat niya dinudo sa pandok kan Pamayo.

“Iyo tabi”. Nagtatakig kaining simbag.

Su saradiyot na mata sa dakulang mata kan Tandayag gabos puminuntok sa Pamayo. Hiniriling kaini su tahaw kan saiyang lawas-sa puso. Pirang nakaagi pa , durungan na puminiyong su mga mata, pagmuklat gabos na ini pula. Napasibog su Pamayo sa isog kan itsura. Minabirik na kuta ini padulag kan hali sa likod niya sinipit su liog niya kan agat kan Tadyag. Nahulog su payo kan Pamayo sa salog na garo natakdag na niyog.

Sunod na banggi, sarong negosyante an nabanggihan sa pag-uli hali sa saiyang tindahan. Pagtimak kan makintab niyang balat sa tabla kan tulay, sinabat siya kan luminuksong Tandayag sa sirong, buda an kahaputan:

“Ano an pinakadakulang kabaliktadan sa kinaban?”

Takot na nagsimbag ini: “An mga maray an buot, dai nagyayaman.”

“Ika an kabaliktadan na ini?”

“Iyo tabi.” Duwang beses kaining tinaram. Pero kan hiniling kan mga mata su tahaw kan lawas niya, nagmuklat ining itom, kaya arog sa Pamayo natakdag na garong niyog sa salog su saiyang payo.

Nagkapirang maliwanag na banggi an uminagi, kan igwang sarong bua an napaagi sa tulay. Dai ining bado ta tapos pa sana ining lupigan kan mga nag-iirinuman na tambay sa may looban. Pagtimak kan bitis kaini sa tulay, uminabot su Tandayag.

Pero bago pa ini makahapot, bago pa ngani mapahiling kaini an makatakot na sadiri, nagparagasod na su bua:

“An pinakadakulang kabaliktadan sa kinaban iyo ini: An pwede sanang kumulog satuya ay an satong mga padaba! Iyan an pinaka-dakulang kabaliktadan. Dai na ki naghihibi sa sakuyang harong. Dai na ki napupunaw sa sakuyang harong. Yaon na sinda sa langit. An mga ‘baba ko kinulog ko, ta padaba ko sinda, kaya sinalbar ko sinda. Iyan an pinaka-dakulang kabaliktadan sa kinaban. Ako an pinaka-dakulang kabaliktadan sa kinaban!”

Su mga mata kan Tandayag puminuntok sa tahaw kan duwang dudong luyos. Turutadtaod pa muminuklat ining liwanag na garo naging aldaw. Luminaog an liwanag na ini sa lawas kan nabuang babayi. Sagkod sa mawalat sa Tandayag iyo an maragsip na arikurong kan mantok.

Nadangog na sana an boses kaini na garo hali sa harayuon.

“Puon ngonyan, sagkod may matuparan ka man na arog satuya, masuksok ka sa lawas na binayaan ko, mamaan ka gamit an mga mata ko, magadan ka gamit an sakong agat, buda maharong ka sa sirong kan tulay na ini kun sain ko tinapos su sakong sadiri, kun sain nagpuon ini gabos, ta dai ko maako an kabaliktadan kan kinaban.”

Sagkod ngonyan, dawa hinalon na kan maliwanag na ilaw kan syudad an tulay kan Tayhi, madadangog pa daa kan mga nakaistar harani sa salog, an bigla na sanang suriyaw, buda tanog kan natatakdag na niyog sa tubig. Lalo na sa mga banging daing bulan buda an mga bituon itahuban kan diklom kan sarong mag-abuton. TAPOS.

* * *

RICHARD MADRILEJOS

Tunay na lalaki

Sa pag sapa mo kan
dahon kan bayawas
pagandam sa lagatak
kan labaha ni Tiyo – Aray!

Pagdalagan, marabas
paglampaw sa salog – Splash!

Ika tunay na daang lalaki!

Mala ta inagihan mo na an ritwal,
ika makursunada
daing supogsupog,
pamomooton an babaye
nganing madale,
tapos babayaan – Yay!
Ika - tunay daw na lalaki?

* * *

GIOVHANII C. BUEN

KaTCHER NiNG BuRAY

‘Batag.’ ‘Ano?’ ‘Batag.’ Ang otro ni Bichek. ‘Ano’ng batag?’ Hapot giraray ni Touran. ‘Hapoton mo si Voljas kun muya nyang batag.’ ‘Nata?’ Imbes na magsimbag, ininom na sana ni Bichek an natadang kape na nakakaag sa styro cup.Inapod ni Touran su waitress na orig saka nag-order ki batag. Si Voljas man, na minaabot pa sana, pirit tigpaalo an sadiri sa silensyong pag-cruz de mano ni Bichek. Harayo an hiling ni Bichek sa luwas kan vintana. Sa malomlom na panginuron tuminao sa gabat kan tubig an langit na naging uran. Turotadtaod pa uminabot na su orig na waitress. ‘Sir, batag mo tabi.’ Itinuro ni Touran si Voljas sa waitress. ‘Sir, batag tabi.’ Makabungog an silensyo ni Bichek kun kaya pirit na nagkamas-kamas si Touran sa pagtago kan mga piktyur na dara niya. Sa pagsuro-singhot ni Voljas kan saiyang luha buda paghamil-hamil kan batag nagtaram ini: ‘Salamat.’ Ngirit ayam na sana an naisimbag ni Touran. ‘Mainot na ako saindo padi.’ Sabi ni Bichek. Sa pagtindog niya ruminagasa ki makusog an uran. Bakong malinaw an pagkapaaram niya sa duwa dara na kan ribok kan restawran pero sabot ini sa pagwalat niya ki pambayad kan saindang inorder. ‘Mauli ka na?’ Hapot ni Touran mantang tigasundan siya paduman sa pintuan. ‘Ano sa hiling mo?’ Naghahalhal an dila ni Touran. ‘Makusog baga an uran.’ Sinulot ni Bichek an saiyang sunglass. ‘Aram ko.’ ‘Dae mo na kami jajamingan?’ ‘Sa masunod na sana.’ Dae na nag-insistar si Touran ta inubakan na ni Bichek an lollipop buda inihungit na ini. Wara na saiyang makakakontra. ‘Sori palan kun dae kita nalawos ngonian.’ ‘Okey lang. Dakol pa man na kompetisyon na pwede tang entrahan kun saen sirinda-sinda man sana an nangagarana.’ ‘Eu.’ ‘Sige. Sex, sex, sex na lang.’ Sabay daguso sa uran mantang nakakugos sa jacket. Sa pagbalik ni Touran sa lamesa, nahiling niya si Voljas na nagarulongsi na; butog na an mag-inibong na limugmogan kaini buda tigatubtob an lamesa. ‘Sayang kan batag.’ Sabi niya sa sadiri. ‘Tadtaod na ako mahangos…’ ‘Miss! Miss! Tubig tabi!’ kurahaw ni Touran sa orig. Pagkahiling kan waitress sa nahahakog na ukay, masigkat ining luminaog sa kusina asin buminalik tulos na may dara-darang kaserolang may tubig. Dinugdog kaini si Voljas. Sa sobrang pagkakigkig, nahalon bigla ni Voljas an kabangang sapad na batag na tigasapa-sapa niya. Makakahangos na kuta siya kan bigla siyang pangkalon kan kaserolang pinagkagan ki tubig. ‘P-A-A—A---N----G!’ Pagkadangog kan ibang kustomer sa pagkarapas kay Voljas bigla sindang nag-chorus; ‘Putang kasablukan.’ ‘Nom?’ sabay hapot ni Touran buda kan waitress saiya. Ta nasa near-death-experience pa si Voljas wara siyang ibang nasabi kundi; ‘Salamat.’ ‘Mainot na daa si Bichek.’ Sabi ni Touran kay Voljas na nahimasmasan pa sana. ‘Saen?’ ‘Dae ko aram.’ Kung aram sana kan mag-amigo na dae man aram ni Bichek an padumanan niya sa panahon na ito, tibaad dae na sinda naghapot kun saen. Masaen man na baga ako ngonian, hapot ni Bichek sa sadiri. Mauran-uran, malipot, an gabos nakasirong ta habong madumog. Pagkatapos magpangadyi ki uran, dae madara ki payong? Anong klaseng pangadyion an? Kinugos ni Bichek sa daghan an saiyang leather jacket. Napaagi siya sa plaza. Iba na an itsura kan plaza ngonian. Mahiwas pero makapiot. Dakol an nakasirong sa kiosk. Iyo palan. Domingo ngonian. Namaanan nya sa mga nakatambay an nagkapirang pades na bakong maugma sa uran. Tood na sinda sa sirong kan mga talisay na medyo madiklom buda mas maimbong kaysa sa kiosk. Mala ta mas nahihiling. Ano man nanggad kung mag-uran ki buray? Minsan niya pa sanang nadangog an linyang ini sa mga intelekwal na tambay sa may looban pero garong hararom na lugad na naging peklat, dae nya na ini nalingawan. Ano man nanggad? Napangirit siya sa hamis kan lollipop na tigasupsop niya mantang an saiyang liwoy nahahaluan ki tubig-uran. Buray. Mag-uran ki buray. Ano daw an itsura kan tinampong pano ki buray? Ang parat garo kaini grabe. Ang atop. Garo man sana binaladan ki mga badi pag nagsaldang na an aldaw. Siguro kun tugutan man kan mahal na Dios na mag-uran ki buray, iba-ibang klase ini. May buray ki ayam, may buray ki ikos, may buray ki tawo, may buray ki karabaw. Iba-iba. Bata kita pag nagpapangadyi, basta sana. Mawawara na garo an mga rapist sa kinaban kun…mag-uran ki buray. Isipon ta sanang sasakohon ninda ini. Sa pag-agi niya sa lumang harong kan sarong paragibo ki tula, naisip niyang tibaad ipangsira sana an mga buray kan mga tawong nagkakalkal ki basura; kan mga tawong warang makaon. Sa bitbit na mga sako kaini ibaad mawaran ki trabaho an mga prostitute. Buda mas atab na madodonselya an mga lalake. Naagihan niya an sarong metal shop kung saen naka-istar an sarong soltero. Naisip ni Bichek na tibaad magdakol pa an mga gurang soltero sa kinaban kun…mag-uran ki buray. Pano man ang mga bakla? Tibaad maubos sinda. Bakla. An saro sa mga kastigo kan mahal na Dios satuya. Saro sa mga nilalang na nagdadakol maski dae nagbabarados. Pag-abot ni Bichek sa harong ninda, hinuba niya an saiyang sunglass buda kinaag an lollipop sa ash tray. ‘Kuya.’ An sabi kan kuting na puti na suminabat saiya. ‘Pinky. How’s my little sister?’ ‘Huni kuya nagaadal ki voice lesson.’ ‘Marhay an. Ano’ng klaseng voice lesson?’ ‘Kung pano magbatok.’ Napatango si Bichek. Pagkatapos mag-adal ki automotive, nag-aadal ki voice lesson an tugang niya ngonian. Ano daw an masunod? Kuting ka baga ne’ bako man ayam. ‘Sampoli daw si kuya mo bhe.’ ‘Ehem…ehem. Aaar---aar--ngeow!’ Napangirit na sana si Bichek. Saludo siya sa determinasyon kan saiyang tugang na maging singer na mekaniko. Duminagos si Bichek sa saiyang kuwarto sa basement kan saindang harong. Pirang bulan na syang daeng uli-uli ta nagkawat ki d0ta.

* * *

Karangahan Vol. II Hulyo 2008

2008-12-04T16:07:00.000+08:00

JAIME JESUS U. BORLAGDAN

"An Paghiling"

Kun gagamiton mo
an saimong mata
makakahiling ka

pero kun gagamiton mo
an saimong puso
kun gagamiton mo an gabos

mong kinaban
na tinago sa kamunduan
makakahiling ka

kada aga
sa gilid kan tinampo
sa mga awot
ki kadlagan
na dai pa nadudutan

dai mo ini titimakan
ta mahihiling mo
na banal an tunog
sa lambang dahon
dara pa an pandok
kan kasubangging
nagsalming na unglo

Marso 14, 2007. Pawa.

"Girumdom"

Muya kong maglakaw
sarong agang amay
sa tinampo M.H. del Pilar
Tabaco Albay
mantang nagtatarakdag
an dahon sa dalan.
Sa may Puericulture
sa limpoy kan akasyang suanoy
sarong gripong dai nahuhubas
mga mayumok na kudal ki
lumot
ngaran kan mga kandidato
kan mga kaito pang eleksiyon.

Tanaw an palitada
kan munisipyo
sa uruinutan

nagkakalayo kuta
sa arog kaining arik-arik
an bulaw na tampi
kan saudan
kun anion pa ini.

* * *

NOEL DORENTE

"Mayon"

dai ko man mahapros

an saimong pandok,

iluwas mo sana

padalihigon mo.
dai mo sana pagdugangan

ki saro pang kalag,

akong nakalubong nang

magmamansay

sa saimong kagayunan.
sagkod man,

kun ika madagit,

no dai nanggad na mapugolan,

ikurahaw mo...

ibatas mo an kaanggotan

sa tubig

sa dagat

sa kaparusan,

ta no-ako kaan an makinabang,

gigibuhon ko an ladawan

na magbabalaog ki hadok,

magdadanay man giraray

an marhay mong dangog,

sagkod sa mga suksok na dai pa naaabot.
no-ika man tumurog na,

magpahingalo

mabalos.
liwat yaon an mahayahay na hinangos.
sa otro no-lumuha ka

no-humaya gibuhon mo,

iyo sana an maka-uraw sa gabos

an magpamati kang dai kana mahihiling otro.
giraray maglugo-lugo ka na no-mag-alintuto dai ka

sana mapinaw

sa paghiling ko.

* * *

FREDERICK LIM

"Paaram"

Pinakaon ko sa sulo

An litrato tang duwa

Tibaad…

Kaipuhan mo an init

Pag-abot mo sa Amerika.

"Rosal"

Para kay Lynneth Francisco

Rosal, dai ta malilikayan,

An oras maabot,

Satuyang hamot mapaaram,

Tibaad ako maugmang mahampang sa pagka-alang

Kun ako mananatiling birhen

Sa duot nin mga mahihirong
kalibangbang

Na taod-taod

Sa manlainlain na burak
nagtutugdon.

* * *

RICHARD MADRILEJOS

"Natad kan pagtiwala sa pagkamuot"

Mga Tawo kan Drama

Isko – para bulang, 29

Perling – agom ni Isko, para ataman kan mga masitas sa natad ni Mr. Gonzales 28

Badong – barkadahon ni Isko, 29

Mr. Gonzales – dating kababata na Isko, 29

Oras buda Lugar
Puede kaito; puede man ngonian

An Drama
Enot na Eksena
Domingo. Alas Siete nin Aga. Si Badong buda si Isko tigbubulang an manok ninda para sa tupada tadtaod na udto. Turutadtaod maluwas si Perla, dagit.

Perling: (May darang sigid) Hoy, Isko! Lintian ka. Dai ka pa ngani naglilimugmog, domingo nin pagkaaga aga, manok na naman an tighahapihap mo!
Badong: Uragon ka talaga, Padi. Dapat pano hapihapun mo ngona an agom mo bago an manok.
Isko: Pabayai sana an. An importante mangana kita sa hubod tadtaod na tupada. O ano, maiba ka?
Badong: Aw siempro iyo.
Perling: Ano baya, Isko, dai ka mauli. Dai ka lamang makaisip magsimba?
Isko: Si Perl, man.
Perling: Dai mo ako pag Perl Perl dyan, ha!
Badong: Kasuarin pa naging Perl an Perling?
Isko: Pumundo ka dyan, Padi. (Kay Perling) Ika na sana an magsimba. Ipangadie mo na sana an manok ko na mangana sa hubod ta nganing mabakal ta ka ki bagong bado buda sandal.
Badong: Hoy! Dai mo ngani natutukalan an girise mo ng short, an bado ko pa daw na binakal ko pa kan daraga ako… Hala uli. Pag tiak ta nganing makasubong na ako ta maasikaso pa ako kan natad ni Mr. Gonzales… Dai ka talaga mauli!
Malaog si Mr. Gonzales.
Mr. Gonzales: Maray na aga, saindo.
Perling: (Tigpakaray an sadiri) Maray na aga man tabi, saimo Mr. Gonzales. Pasensiya na tabi kun dae ako naamay ngonian sa indo para mag asikaso kan natad mo. Huni panong agom ko na ini!
Mr. Gonzales: Dai ka na maghadit tabi, Perling. Kaya ngani ako nagdigdi nganing itaram ko sa imo na sa aga ka na sana mag asikaso kan natad ko… Aram ko na kaipuhan nindo ni Isko an kuwarta, dai kamo mamroblema ta susuwelduhan ta ka maski dae ka mag pakaray ngonian.
Perling: (Sa pagkabigla kinaputan ni Perling si Mr. Gonzales sa braso) Iyo, Dios mabalos sa imo, Mr. Gonzales.
Mr. Gonzales: Bako lang iyan. Gusto takang imbitaran kamo ni Isko, ika man Badong ngonian na mismo na aga, duman na kamo magpamahaw sa harong…
Perling: (Sa sobrang ogma, duminukoton si Perling kay Mr. Gonzales) Dios mabalos tabi, Mr. Gonzales… Pasensiya na tabi. Dai ko na kontrolan su sadiri ko sa kaogmahan.
Isko: Nata tabi eto, Mr. Gonzales.
Mr. Gonzales: … Pasasalamat ko lamang sa mga pag taraning ko. Kamo man sana talaga digdi sa barangay ta an medyo close ako. Aram man sana nindo na ako man sana an nag iistar sa harong mi ta an mga parents ko yaon sa estates. Paghale nanggad ninda winalat sako an harong buda tinugon na maray na asikasuhon ko an natad ninda. Aram nindo na dai akong aram sa mga tinanom kaya kinua ko si Perling na mag asikaso kaini. Agriculture graduate siya, bako? Grabe pasasalamat ko sa iya ta magayon buda mabuskad an samong natad… Ining pag imbitar ko pasasalamat kay Perling por dahil sa kagayonan kan natad ko buwenas man ako sa sakuyang buhay … Pano kaya, nakapasar ako sa board exam. Lisensyado na akong Attorney.
Badong: Congrats, Mr. Gonzales! Nadangog nindo eto, Attorney na si Mr. Gonzales. Attorney Miguel Gonzales. Niya, Attorney maduman na kita sa harong nindo?
Perling: (Nirapas si Badong kan sigid) Daing modo! Salamat sa mahal na Dios ta nakapasar ka na Miguel ay Mr. Gonzales palan ay bako palan Atty. Gonzales.
Mr. Gonzales: Kamo daw. Haloy ko nang tigsasabi saindo na Miguel na sana i apod nindo sako. Hanggan ngonian dai ko nalilingwan na magkakarawat kita kan sadit pa.
Badong: Daing problema, Migz. Ok lang na Migz apod ko sa imo?
Mr. Gonzales: Ok lang. Mare na kamo.
Perling: Salamatunon talaga Mr… Migz. Sa agang aga asikasuhon kong maray an natad mo nganing mapaaga an pagburak niya.
Isko: Sige, masunod na sana ako. Igakod ko ngona ining manok ko sa laog.
Badong: Bahala ka, Padi. Enotan ta ka sa pagkaon.
Mr. Gonzales: Dai kamo mamroblema. Dakol eto na pinahanda ko sa katabang mi para sa satuya gabos. Mare na. Sunod ka na sana tabi, Isko.
Maluwas si Badong, Perling buda Mr. Gonzales. Mawawalat si Isko. Nag isip isip nin diit na segundo tapos nagluwas pasiring sa harong kaiba su manok niya.

Ikaduwang Eksena
Domingo man giraray. Mga alas siete o otso nin banggi. Sa may inuman. Nag iinom si Isko. Malaog si Badong.
Badong: Padi, ano ta gare grabe an problema mo bakong gana kita sa tupada kasubago.
Isko: Iyo ngani, Padi gana kita sa purok. Pungal daog ako sa pusta.
Badong: Dipungal, nagtaya ka sa kalaban? ... Lamadang!... Iyan an tigsasabi ko na sa imo, Padi na an pag bulang gare man sana buhay an. Gare sa mag – agom. Ika buda an manok mo dapat gare ika buda si Perling.
Isko: Hamag ka! Si agom palan manok na ngonian. (Maulok an duwa)
Badong: Aram ko, Padi nasasabutan mo ako.
Isko: Iyo nasasabutan ta ka. Pirang beses mo na an tig ngangaspak sako lalo na pag na bubuyong ka.
Badong: Dai man ako, Padi nabubuyong –
Isko: - nakainom sana! (Maulok buda maapiran an duwa) Pirme ka man baga.
Badong: Seryoso na ngani, Padi. Dapat may tiwala ka sa manok mo arog sa agom mo, bakon grabe an tiwala mo sa iya kaya pira na kamong taon ngonian. Kamo man baga giraray.
Isko: Punduhi daw ako dyan kan pang agoman na istorya mo ta dai ka man ki agom. Madangog ako sa tawong may agom na… Nata palan dai ka pang agom ngonian? Oras de peligro na, Padi. Ma lampas na kita sa kalendaryo.
Badong: Iyo ngani. Pihikan pano ako, Padi.
Isko: Pihikan kan angog mo!... Sisay eto su, kan sarong bulan na tig sisine mo. Maorag baga eto. Si … Kris …
Badong: Kristita. Dai naman eto, Padi.
Isko: Uragon ka talaga, Padi. Pakatapos kan gabos, tigdadae mo sana ngonian.
Badong: Bako ako, arog sa imo, Padi.
Isko: Inda ka daw! Ako an may agom. Saro sana an agom ko. Dai nang iba. Ika, bulan bulan iba iba an ilusyon mo. Ano na ngani, Padi?
Badong: Relax ka lang, Padi. Madali na.
Isko: Iyo! Sisay?
Badong: Basta… Aram mo man sana na gusto ko, maaraman kan gabos kun kami na… Pero iba ini, Padi. Talagang iyo na ini, Padi. Oras na lang siguro an tighahalat ko… Dai mo ako pa inomon palan? Puro padigdi mo ako tapos ika sana an mainom?
Isko: (Sa waiter) Padi, sarong beer digdi.
Badong: Bako na matawo digdi, Padi, ano, bakong arog kan dati? Kan dai pa ikang agom, payt an digdi ta. Pirme matawo. Minsan tig agda ta si Miguel. Dai lamang mina jamming.
Isko: Estriktuhon baga mga magurang ka ito puon na na-aksidente su tugang na babaying matua. Ano ngani pangaran ka ito?
Badong: Si Laura.
Isko: Maurag ka talaga, Padi, basta talaga magayon, payt ka sa tandaan.
Badong: Kisay pa man ma mana, bakon sa Padihon.
Isko: Parog mo.
Badong: Bakon nag ilusyon ka duman?
Isko: Gare siya dai.

Maabot su waiter para itao su beer. Ubos na tig inom ni Isko kaya nag order pa siya.
Isko: Saro pa, Pading beer. (Sa may waiter)

Limang segundo na daing taraman.
Ikatulong Eksena
Badong: Mababawi mo man sana ito sa masunod na semana, Padi. Magtubod ka sana ngani sa manok mo.
Isko: Iyo ngani an problema ko, ta sa masunod na semana pa an tupuda. Makaurag pano si Among dai pa man igibong urualdaw. Bakon dati urualdaw an bulang. Anong nangyari ngani kaan, Padi?
Badong: Maray na an sigurado kaysa desidido. May urualdaw man nganing bulang pirme man may dakop. Maray ngani ta tinugutan ni Chief si Among. Bago baga pano an hepe ta hale daang Mindanao. Pungal mahalonon na daa an lagay ngonian.
Isko: Pagol lamang…
Badong: Pira nadaog sa imo?
Isko: Diyes…
Badong: Mil? Diyes Mil? … Saen hale, Padi?
Isko: Kay Misis…
Badong: Dai ka nag paaram?
Isko: Duwang bulan niyang suweldo eto, sa pag ataman niya kan mga masitas ni Mr. Gonzales.
Badong: Migz, Padi.
Isko: Ano?
Badong: Atty. Migz.
Isko: Mr. Gonzales an gusto ko na apod sa iya. Dai na yan mabago… Aram ko kaito, Padi tig kukursunada man kaan si Perling kan nagkaklase pa kita. Nahiling ko nangad su surat.
Badong: Haluyon na eto, Padi. Iyan an tigtataram ko sa imo, Pading tiwala arog sa manok mo… Buda maray baga siya sato –
Isko: Lalo na kay Perling. Buda labot ko kun abogado na siya ngonian. Hambugon man ngani! ... Pero, nata baya siya an tighuhuronan ta?
Badong: Inda ko sa imo. Ika an sigeng pugawak dyan…
Isko: (Mainom kan beer) Aram mo, Padi, ngonian ko lang ini itataram nanaman sa imo. Padabaon ko ‘yan si Perling. Bakong aram mo eto kan diit pa ako magpagadan kan naaraman ko na susuwayan nya ako. Maski ako pakaraw karaw kay Misis habo ko siya mawara sa buhay ko… Nahiling ko pano kun saen niya tinago su kuwarta pakatapos niya magkarigos kasubago na aga. Ibabalik ko man sana pakatapos, Padi ta gusto ko ngani siyang sopresahon. Gusto ko pagkua niya kan kuwarta sa aga, doble na ito – bente mil na. Anibersaryo me baga sa aga.
Badong: Ay iyo palan. Sa aga manangad eto.
Isko: Padi, pagnaaraman ni Perling na nawawara an sinuweldo nya kan duwang bulan lintian… Habo ko siya, Padi mawara sa buhay ko. Ining pag bulang ko... Agihan ko lang ini. Matipon ako. Matipon ako para sa tinuga kong buhay kay Perling… Tapos ako, Pading Mechanical Engineering aram mo an. Pungal na board exam na an. Pirang beses na ako nag take, wara pa man giraray. Bakong nagi na sana ako mekaniko. Dakol baga akong kustomer digdi ka ito. Tig titiwalaan ninda ako, Padi, aram mo an… Di pungal na surunod sunod na bagyo digdi sato. Nawash out gabos, su harong mi, su talyer, su mga gamit ko payt may kaharabasa. Mga tawo talaga buda Dios... Minsan dai mo masabutan. Gare parehas man lang.
Badong: Padi, buyong ka na.
Isko: Bako ako buyong, Padi.
Isko buda Badong: Nakainom lang! (Maulok an duwa buda maapiran.)
Badong: Ano plano mo ngonian?
Isko: Kaya ngani yaon ka digdi. Pinainom taka nang saro. Gusto mo pa? Waiter!
Badong: Dai na, Padi. Tama na.
Isko: Himala. May kalintura ka, Padi. Nag pass ka ngonian.
Badong: Arog man talaga kaan, Padi. Minsan kaipuhan ta magbago. Minsan lang.
Isko: Hare daw ako dyan… Ano na baya? Ano na an gibuhon ta?
Badong: Mag subli ka.
Isko: Sa imo.
Badong: Patal! Aram mo man sana na dai akong kuwarta.
Isko: Kisay?
Badong: Sa may kuwarta.
Isko: Kisay ngani? Dakol na may kuwarta digdi sato pero aram ko na dai sinda mapasubli na arog kaito kalangkaw na wara sindang pabor na papagibuhon. Arog kaan ka lapa digdi sato, aram mo an. Isipa man daw, Padi!
Badong: Gabos baya arog kaan digdi sa barangay ta?
Isko: Iyo!
Badong: Sigurado ka? Minakakan ka pa sana duman…
Isko: Dai na sana! Aram ko abogado siya pero nunka ako mahagad na tabang sa iya. Hambugon! (Sabay kuspa)
Badong: Padi, huna huna mo sana an. Maboot si Atty Migz. Dati tang kababata. Narumduman mo kaito pirme kamo kaan magkaibahan. Sa badil badilan ngani kamo pirme an makasurog. Inda man daw kun nata nagbago yan ngonian. Baloon ta lang, Padi. Ibahan taka. Palumuyon mo an puso mo, Padi. Isipon mo kun tawan ka ni Migz ki dies mil baka ngani dai ka na pabayadon. Dai ka na mabayad dai pa mawawara si Perling kan buhay mo.
Isko: Inda man daw, Padi kun nata na wara su pagigin ugos mi kaan. Basta kan puruunan kan pagklase sa high school kan nag pa Manila siya, pagminauli digdi gare dai naman nakakatino. Gare nag iba na siya, Padi.
Badong: Mala dai mo man siya tig titino. Nata kami. Nagkasupogan sana kamo kaito hanggan pinalaba nindo nin maray. Pero sa hiling ko ngonian gusto niya magkaranihan giraray an buot nindo, Padi. Gusto niya magtao kun ano an mga sobra sa iya… Baloon ta lang, Padi.
Isko: Hambugon pano… Pero dai man ki mawawara… Ibahan mo ako, ha, sa aga?
Badong: Sa aga? Nata sa aga pa? Puede man sana ngonian? Narumduman mo su tinaram ko kasubago. Kay Misis mo eto na kuwarta. Dapat pagkaaga aga, mabubutbutan ni Perling su kuwarta niya doble na eto ta kun dae baka magpagadan ka na. Iyo?
Isko: Iyo na. Maduman kita. Mata pa daw eto?... Ika an magkahuron, iyo? Ano daw, Padi kun ika na lang.
Badong: Pagol lamang.
Isko: Pano banggi na, dipisil ta hanapon naman ako kaito ni Misis buda malamang naaraman na kaito na nawawara su kuwarta niya.
Badong: Iyo mananggad, Padi ano? Sige, Padi, ako an bahala. Ako na makihuron kay Migz.
Isko: Sige, Padi maduman na ako paka bayad ko digdi.
Maluwas si Badong enot. Pakabayad nagluwas naman si Isko.

Ikaapat na Eksena
Mga pirang oras makalihis sa Ikatulong Eksena. Sa harong ni Isko buda Perling. Dagitonon si Perling. Payt an hanap kan kuwarta nya. Maabot si Isko.
Isko: Perl…
Perling: Dai mo ako pag Perl Perl dyan, ha! Haen su kuwarta ko?
Isko: Su aren?
Perling: Aram kong nadangog mo ako. Kasubagong aga, yaon digdi sa wallet ko su duwang bulan kong suweldo kay Migz. Ngonian wara na. (Itatapok kay Isko su wallet na nakalikay man.)
Isko : Migz, na palan ngonian an apod mo sa abogadong eto. Para sakuya Mr. Gonzales pa man giraray siya.
Perling: Labot ko kun ano an iapod ko sa iya. Buda dai mo daw siya pag paparakalabanon ta maray ngani may natatao siya satuyang pang urualdaw ta samantalang ika –
Isko: Ano ako? Sige isuriyaw mo na madangog kan bilog na nasyon na an agom mo tambay buda para bulang!
Perling: Bulang … Tama… Ginamit mo su kuwarta ko sa pag bulang. Dai taka mapapatawad.
Isko: (Marani kay Perling.) Perl, Perl, Perl, patawadon mo ako. Patawadon mo tabi ako. Dai na ako mautro. Kinua ko ito nganing madoble ko ta gusto takang sopresahon sa aga para sa satuyang anibersaryo.
Perling: Ngonian maogmahon na ako kan ginibo mo. Iyan panong sugal mong an dai mo napupundo. Dai ka man nangangana. Pirang bises ka nang nadadaog… Habo ko na. Dai ko na kaya, Francisco. Dai ko na kaya an buhay ta. Habo ko na!
Isko: (Kukuguson si Perling.) Perl, saro pa. Saro na sanang tsansa. Ipopromisar ko na mahanap na ako ki trabaho. Dakol ako na gustong mangyari sa pamilya ta.
Perling: Pamilya. Tig apod mi ining harong na pamilya. Haen an mga aki ta. Haen an mga aki ta, Fransisco. Nata wara pa kita hanggan ngonian? Mala dai ta pa kaya magbuhay kun may aki na kita, iyo baga an pirme mong tigtataram. Ma apat na taon na kitang kasal hanggan ngonian dai ka pa ki permanenteng trabaho.
Isko: Perlita, maherak ka sako. Igwa akong plano. Sa masunod na semana, may nakahuron akong Manager sa saod. May bakante sinda.
Perling: Bakong iyo man ‘yan an tinaram mo sako kan sarong semana.
Isko: (Suriyaw na maray.) Nata dai ka sako nag dadangog?!
Perling: … habo ko na… (Makua an mga bado niya nganing ikaag sa maleta.)
Isko: Perlita, masaen ka?... Ibalik mo an mga gamit mo… Perlita, saro…
Perling: Ano? Kukulogon mo na naman ako arog ka ito. Huna mo napatawad ta ka na kan pagkulog mo sako kun buyong ka na naguuli digdi sato buda tig pipirit mo ako na makipag ano saimo… Habo ko na, Isko… Patawadon mo ako… (Balik pag impake kan mga gamit.)
Isko: Dai ka maghale, Perling. Maherak ka sako… Perling, punduhon mo an. Punduhon mo an sabi…
Bubutungon si Perling ni Isko sabay pag parasampilong ka ini hanggan nakua ni Perling na tuhudon si Isko. Sabay hale ni Perling paluwas sa harong. Nakulogan si Isko. Pirit na matindog.
Isko: Perling, masaen ka? Padaba ta ka!... Putang kulog!... Dapat makasubli si Padi nganing bumalik sako si Perling… Padaba ta ka.
Paluwas na kuta si Isko kan paglaog ni Badong.
Ikalimang Eksena
Badong: Padi, masaen eto su, Perling? Anong nangyari?
Isko: Naaraman niya, Padi… Gusto niya ng humali. Babayaan niya ako… Dai siya sako nagdadangog… Nakulog ko siya, Padi.
Badong: Saen? Ano an ginibo mo?
Isko: Tig para sapak ko siya, Padi…
Badong: Padi, babayi baga sinda. Dai man tigkukulagan an mga babayi. Gare mo man sana sinda ina.
Isko: Padi, itutuga ko na sa imo. Maraoton ako na agom pero kaito pa eto. Kaito nakukulog ka an si Perling, tigpipirit ko an. Pero, Padi ngonian dai naman. Kasubago lang. Importante siya sako, Padi, aram mo an. Padabaononon ko siya, Padi.
Nagparahibi si Isko. Si Badong tulala, gare may tig papara isip. Dai nya man nadadangog o nasasabutan an tigpaparataram ni Isko.
Isko: (Pirit tig papaalo an sadiri.) Padi, musta na su lakaw mo kay Migz? … Padi?!
Badong: Ano, Padi?
Isko: Nakasubli ka, Padi ki Attorney?
Badong: Iyo ngani an problema, Padi.
Isko: Problema?
Badong: Kaipuhan mo, Padi na pahiwason an pag iisip mo sa naaraman ko ngonian, Padi… Ipangako mo na dai ka ma react na maray digdi. Kalmado sana kita. Ipangako mo? Iyo?
Isko: Iyo!
Badong: Tukawe… Pag abot ko duman … ka Mr. Gonzales… pinalaog niya ako. Nag istoryahan kami. Kan naparong niya na nakainom ako, inimbitaran nya ako na mag inom kan estateside na inomon duman sa iya. Sa kuwarto niya ngani kami nag inom, Padi… Nabuyong, padi si Mr. Gonzales. Dai man palan sanay siya mag inom… Buyongon, Padi. Ata nagparabahog na pato… May tinuga siya, Padi. Sa sobrang kabuyongan, Padi… tinuga nya… na may relasyon sinda ni Perlita Bragais.
Isko: Sisay?
Badong: Perlita Bragais… An saimong agom. Si Perling.
Isko: Tigkakarawan mo ako, Padi. Buyong ka naman…
Badong: Tunay, Padi. Padihon taka, aram mo an. Yaon ako pagkasal nindo sa huwes. Ako an nag sumpa na magin Best Man. Dai ako saimo mautik. Narumduman mo su inisturyahan ta kasubago sa inuman. Tiwala, Padi. Ako eto.
Isko: Pano nya sinabi? Nata nya nasabi?
Badong: Buyungon ngani. Sinabi nya, Padi habang tig iimagine niya sinda daang duwa sa kama.
Isko: Hayop.
Badong: Huni pa an nabasa ko, Padi sa surat na nabutbotan ko sa drawer niya ta nangiturug na sa sobrang kabuyongan. Naka computerize… Huni an surat. (Iaabot kay Isko su surat.) May plano sinda maghale sa aga…
Isko: Sa aldaw kan anibersaryo mi.
Badong: Sa aldaw kan anibersaryo nindo.
Isko: Hayop siya! (Sabay buhat)
Badong: Masaen ka, Padi?
Isko: Bago ako mapagadan, gagadanon ko ngona sindang duwa.
Badong: Padi, palipoton mo ngona an isip mo. Kaipuhan mo ipaibabaw an rason kaysa –
Isko: Di puta! Anong rason rason an kaipuhan pa dyan. Padi, dai mo namamatean an namamatean ko. Su pinakapadaba mong babayi sa bilog na pagkatawo mo. Tinukal mo sa magurang mo, sa mga tugang buda mga manongod mo, tig kakayo sana kan iba. Puta siya! (Mahale na siya kan pinugolan siya ni Badong.)
Badong: Padi, kumalma ka.
Isko: Salvador! Habo ta kang magin parte kan pagkalakaga kan buot ko. Butasan mo ako. (Habo butasan ni Badong.)
Nagbungagan su duwa. Nakahale man giraray si Isko.
Ikaanom na Eksena
Mawawalat si Badong sa harong ni Isko. Tigmamate niya su pakapanga sa iya ni Isko. Makirikiri dangan mangirit na diit. Nagpuon siyang magpakaray kan mga bado ni Perlita. Imbes na ibalik sa kabinet, tigtipig niya ining maray pasiring sa maleta. Mantang tigigibo ini ni Badong, maray kun may “background music” na medyo klasikal. Mas magayon kun orihinal na musika an makrear. Matatapos ni Badong an gibo niya. Maogmahan siya na aray. Kukuwaon niya sa saiyang bulsa an sarong bago buda nagkikintab na relo. Isusulot niya ini. Hihilingon.
Badong: Tamang tama…
Biglang malaog si Perlita.
Perlita: Arin an tamang tama?
Badong: … an saimong pag abot.
Perlita: Sinulot mo na palan?
Badong: Siempre, basta hale sa padaba ko.
Makugos an duwa.
Perlita: Dai ako papatawadon ni Isko.
Badong: Lalo na ako…
Perlita: … Pero bako na ako maogma.
Badong: Paoogmahon taka.
Perlita: Badong.
Badong: Perlita (puede sinda maghadukan o magkugusan na maray; mas maray kun maghadukan nganing maekspresar su haloy na dai nagigibo).
Perlita: Naghahalat na su tricycle.
Badong: Maabot naman si Isko.
Perlita: Haen si Mr. Gonzales. Kaherak man siya. Nadamay ta.
Badong: Maogmahon eto ta minaabot pa sana hale sa America su mga magurang niya. Masasabutan niya eto. Maray na tawo si Atty. Gonzales.
Perlita: Iyo … Pano si Badong?...
Badong: Maabot an panahon niya … an kaogmahan niya –
Perlita: na bako sana hale sa iya –
Badong: kundi hale sa duwang nag miminuutan.
Perlita: Pero kasal kami.
Badong: Sa huwes… Sa Dios dapat nganing dai talaga puedeng pagsuwayon… Nata palan dai mo tigtaram sako na tigkukulog ka niya kaito? Sala siya duman.
Perlita: Napundo naman pano… Habo taka na na mag para isip…
Makugos an duwa.
Perlita: Dakol akong naadalan sa harong na ini.
Badong: Pasensiya ka na, Padi… An pag agom gare pag bulang minsan – dapat su manok mo may tiwala man sa imo bako lang su para bulang.
Perlita: An sakuyang mga pananom sa natad ni Mr. Gonzales, may mga tiwala sako siring kan pag tiwala ko sainda kaya sinda marambong buda magayon pag parahilingon sa hardin ni Mr. Gonzales.
Perlita: Saen palan kita maduman?
Badong: Bakong napaghuronan ta na an?
Perlita: Sige lugod … Maduman na kita?
Badong: Handa ka na palan?
Perlita: Ika, iyo na?
Badong: Mare na …
Perlita: Haen su gamit mo?
Badong: Yaon na sa waiting shade.
Maluwas su duwa na magkaakbay. Si Badong bitbit an maleta.

Ikapitong Eksena
Malaog si Isko sa harong. Naghihingal gare ayam. Nagmamadali. Tig hahanap si Perling – su gamit… Pero wara na siya.
Isko: Perlita… Perlita… Perlita… Perlita!

Maluwas siya sa harong. Mahanap ki Perlita sa kada tawong masabatan niya. Puede man siya magin bua na ki kakahanap.

Isko: Perlita?.. Nahiling mo tabi, si Perlita? Su agom ko. Padabaon ko siya. (Mahibi dangan maulok) Burak … Bulang… Manok… Tukis… Natad… Pagkamoot… Tiwala… Burak… Bulang… Kautikan!

Madalagan paluwas kan entablado.
Katapusan.

* * *

Karangahan Vol. I Hunyo 2008

2008-11-05T15:12:00.000+08:00

SA ISYUNG INI:
1. DUWANG BANGGING KUGOS ni Jaime Jesus U. Borlagdan
2. HAWON KAN HAGBAYON ni Noel Dorente
3. ANG LYABE SA TUNINONG NAKUA SA PAGDAKOP NIN HINANGOS ni Frederick Lim
4. MGA PESTE SA KABASAN ni Richard Madrilejos buda Christian Llorca
5. ICE CANDY ni Julius Bariso

JAIME JESUS U. BORLAGDAN

Duwang Banging Kugos

I
Ginamit ninda an bangging garo kurtinang paiplian kan daragang masanli kan saiyang bestidang pangkaturog. Digdi sa makahoy na parte kan unibersidad, sinda na sana an natadang nakatukaw sa mga tambayan kan mga estudyante. Sa banaag kan bandalang patenteng bumbilya sa kanto kan faculty center, magkakugos sinda, dawa maalingahot an banggi sa uran na
pirming garo paabot pero dai nagtatakdag.

Dai sinda nagtataram, magkakugos sa kahoy na bangkong pahingaloan kan sarong organisasyon. Ata garo sinda an nagmukna kan katoninungan kan palibot. An solamenteng naggigibong tanog iyo an paminsan-minsan na awtong nag-aagi sa tinampo sa puro kan kakahoyan. Piniyong ninda an saindang mga mata, buda arog sa butang pigkakapkap an kinaban, hinanap ninda sa diklom an dalan kan saindang mga lawas. Sa lambang laog ninda, sa saindang mga rarom kun sain an perpekto nindang mga sadiri nakalaom, nagkakamang pasakat an pagmawot na makigsaro. An maisugpon an saindang mga tampi, an puro kan saindang mga lawas, an hampas kun sain an dalagan sa pagtambak ki buwelo sa mga paa, ilulukso digdi sa hudyan na tuntungan pasiring sa solar kan mga nakakalataw. Sa saindang mga takyag, nagtutulay an hukol kan nagbabalinghaw na dagat, sagkod sa tampi kan saindang mga guramoy. Muyang anodon an kakugos pasiring sa lawod kan saindang rarom.

Ata kun ibubugtak sinda sa sarong vacuum, o sa laogan na dai kayang dunuhon kan paglungas kan oras, kan pagrupo kan saindang mga tulang o pagkagaba kan saindang laman sa ogot na pagmawot, daing sagkodan an kugos na ini, an pagbutong na ini kan kakugos. Ta nuarin mo makukuang mailaog sa sadiri mo, an saro na pigkukua ka man para mailaog sa sadiri niya? Itsura ninda an halas na pigbubukod an ikog, na kun madakop, kun makagat, ini an simbolo kan kagabsan, an talimon kan Kagurangnan, an Kundalini, an perpeksiyon na nagbubugkos sa kagubutan; an gamot na nagtatakod sa mikrobyo sa mga bituon.

Pero dai sinda sa laogan na ini, dai pa, yaon pa sinda sa laoman kan saindang mga lawas, na bubuhian sana sinda sa oras kan kagadanan. Kaya sa tahaw kan kaawagan na panahon an kagdaog, an kugos na ini an solamenteng saindang magiginibo, an sagkodan kan saindang makakayanan, an pirang dangaw hali sa natitimakan, an paglayog kan mga daing pakpak. Pero mala ta tunay an namit kaini, gurano man kadiit, ootrohon ninda, dawa pa aram na dai man kaya, an pagbalo. Bubusulon sinda kan ilusyon na may nabago sa kada balo, na nadudugangan an rani kan nungka dai maaabot.

Kaya nagbalik sinda sa lugar kun sain enot sindang nagduotan. Pirmi sindang mabalik digdi kun muya nindang sarama an paghanap kaitong dai pa naaabot. Ginibo ninda an gabos na posibleng abrasa kan mga kamot. Kada pag-otro kan pagbalo, sarong timak sa tangga sa hagyanan na an puro, an pinakaitaas, dalan pababa, pabalik sa puon. Hali digdi, an kamot kan lalaki nagluway-luway pasakat sa takyag kan kakugos, nakasampot ini digdi bako sa paghapros kundi duon na paggusgos. Garo bulawan su unit kan babaying pigpapasilyab, garo alang na kahoy na pigpapagkutan, garo suanoy na lamparang pigpapaluwas an genie. Lalong nahigot su piyong kan babayi, su kapot niya sa takyag kan kakugos arog sa nahuhulog. Sa kipot niyang ngimot nagpirit an sarong naipit na utnga. An duwa niyang hita pirit niyang pipagtagbo.

Gamit an sarong kamot, inuyon kan lalaki su payo kan babayi pasiring sa saiyang liog, buda sa maribok na hangos sinangab niya su parong kan buhok buda alimpuro kaini. Naparong niya duman an sangaw kan lawas kan kakugos, nagsasalak sa hamot kan syampung ginamit. Naisip niya su itsura kan babayi mantang nagkakarigos; napagugom siya sa buhok kaini. An mainit na hangos kan babayi nagtatablada sa liog na nakadukot sa dungo buda ngabil niya. An maaskad na hinang na nagsasalak sa kulon na ihinaplas digdi kan lalaki garo maharang na alak sa saiyang ngabil. Sinusog niya kan saiyang ngabil an burabod na pighahalean kan nagdadalnay na hinang. Ginuyod niya an mayumok niyang ngabil sa nagpupurupulsong ugat-jugular, buda ikinurit kan saiyang dila duman an sarong dumog na dalan. Naghihigot an gugom na nagputos sa saiyang buhok.

Luway-luway binutong kan lalaki parayo su payo na sakat-baba sa saiyang liog sagkod sa garo na ini nakatangad. Nagmuklat su lalaki. Nadudungawan niya su pandok kan kakugos, nagkakarigos ini sa banaag kan patente, dumog an ngimot ki lana kan saiyang hinang. Nagsusuway-suway an ngabil sa kada hararom na pagsurop sa mga hangos. Garo ini usang nauutusan sa litag. An bukang ini garo kwebang an laog anas tubig, maragkot an namit sa tubo kan lumot. Ininum niya an kaluyahan na ini, an saindang mga ngipon nagbubungguan sa enot. Dangan hali sa saindang mga laoman, nagsabatan su mga dila, matábang na mga kasugpon kan saindang mga guramoy na an solamenteng mawot iyo an dumuot.

Duotan an gabos na ibabaw kan lambang saro: kun hurop-huropon, bako man baga orog na siram an pagmating ini sa satuyang mga ngimot, pero an katunayan na laogon ka buda ilaog mo an tagong parteng ini, na mala sa pakaaati kaini kun iisipon, kaipuhan ining itago, igwang siram sa isog o dawa kusog ki buot na pumasuklob sa pagmawot na saparon an bagay na ini, kaysa sa masupog sa kinaban. Orog sa gabos, magayunon bagang lenggwahe an sarong hadok. Sa pagsayaw kan sayaw kan nagsisigayan na halas kan dila sa laog kan duwang kwartong pinagsaro, naitataram kan naghahadukan na mamunduon an kinaban, sa pagrupog kan mga pangangaipo kan lawas buda daghan. Naitataram man ninda na anong gayon kan kinaban pagnagkakatuparan na an duwang kamunduan. Kaya niyani sa piyong tang mga mata, mantang piggigibo ini, mamamate mo an pagtalibong kan gabos, ta oras na namate tang dai na kita kabilang digdi sa dagang panuon ki pagsakit, nakakatalingkas kita sa lubid kan grabidad, arog sa mga satelayt na nagpapataw-pataw sa kahewasan, igwang sadiring pagtaririk, sa sadiri, perpekto.

Pero tuminipwas su babayi. Sa bagong muklat nindang mata, nagtatararirik pa an mga kakahuyan buda mga ilaw sa palibot. Uminulok su babayi, dangan hinapros su pisngi kan kahampang arog sa kabayong pigpapatunong kan saiyang sakay sa tahaw kan ogot na pagrabas. Sa mata kan lalaki an kahaputan sa mata kan sarong maisog na hayop sa laog kan laoman. Initaas kan babayi su saiyang relo, dangan duminalagan ini pasiring sa direksiyon kan mga kwadradong ilaw sa itaas kan mga anino.

Tadtaod, pagpiyong ninda, nakahigda sa magkasuway na kama, malulula sinda kan nagtatalibong pang diklom.

II.
...Dangan sa hudyan, pasiring sa sulnupan, giraray sinurop hali sa kinaban an liwanag. Sa unibersidad, sa makahoy kaining parte, nagbururak na ki liwanag su mga poste. May makangalas na ogmang namate an lalake kan nadakop niya an tanawon na ini. Bakong para sa nagkapira ngani satuya pwede kang maghagad pagnasuwertehan mo an durungan na pagpatente kan mga poste. Pero pwedeng dai aram kan lalaki an superstisyon na ini, o dai sana siyang maisip na ihagad, kaya hiniling niya sana an
paglataw kan taraytayan na matalimon na liwanag sa harayo. Turutadtaod pa maabot na su pighahalat niya.

Hali sa diklom na nilaogan kaini kan sarong banggi, nagluwas su babayi ikim an nakalukot na banig. Pigkalag-kalag kaini an palibot, arog sa dayong minasampot pa sana sa bagong lugar. Aram kan lalaki na hali digdi sa natutukawan niya, dai siya tulos mahihiling kan babayi sa lipod kan taraytayan na mga tent kan mga tambayan. Nakakua siyang gayon, buda hali sa gayon na ito nangungutok na ogma, sa itsura kan babayi na luway-luway na nagpapaso sa sadit na dalan pasiring sa saiyang natutukawan. Pwede niya naman kutang sabaton na ini, ipaaram na yaon na siya, pero muya niya sanang hilingon an katagbuan, mantang nagsusulo ini digdi sa makatakot na kakahoyan. Ngonian na banggi namate niya an kaduratan kan para-lupig mantang pig-aabangan kaini an saiyang lulupigan. Sa pagpugol kan pagpusngak kan ngarak-ngak sa sadiring karaw, garo pigbibiribid su gabos na yaon sa baba kan saiyang tulak. Haranihon na su babayi sa natutukawan niya kan bigla ining tuminunong sa tahaw kan dalan, dangan nagkalat-kalat. Namalisyahan na daw siya kan pigtataguan? Tuminindog na su lalaki pasiring sa dalan. Ngonian na banggi saro siyang hayop na makinit sa paon.

Nahiling kan babayi su anino hali sa saro sa mga tambayan, tuminindog ini sa tahaw kan saiyang aagihan. Dawa dai niya pa mamidbidan, ta sa tama kan banaag sa llikod kaini an itsura purong diklom, aram niyang iyo na ini su naghahalat saiya. An aninong ini, garo baga ini pinaknit na retaso hali sa kagabsan kan diklom kan kakahoyan. Aki kan diklom kun sain an gabos na dai niya mahurop-hurop na gayon kan namarakmakan na lugar, ginibong konkreto. Ta kan tuminunong siya sa tahaw kan dalan buda nangalagkalag, ruminuso baga saiya an dai masabutan na gayon na ini, na naikumpara niya sana sa sarong suanoy na rona. Sa kawat kan patente buda diklom an mga tambayan garo mga payag kan sarong mauswag na balangay. An mga kahoy na dai niya aram kun pira na an edad garo siya mismo an nagtanom. Ini an kakahoyan sa mga osipon saiya kan saiyang mga iloy sa pagpakaturog saiya. An kahadean kan nag-iiristar sa lipod, an mga dai nahihiling. An kakahoyan na ini na anas kagubutan ginibong solido kan pagkagurubot kan sanga, pagsarabod kan gamot; garo baga an pelikula sa laog kan saiyang daghan pigpapalabas sa telon sa hampang niya. Kan nasabutan niya ini, pinangruluya baga su saiyang tuhod sa takot sa sobrang kagayunan. Kaya siya napatunong. Pero ngonian na buminalik na su saiyang kusog, kan naubatan na siya sa halipot niyang pagkabuyong, buminuskad sa pandok niya an sarong ulok. Ulok na kun huru-harani sana su lalaki pwedeng napaatras ini. Ta su ulok pwedeng batakon an ordinaryong salming sa paghurma kaini. Ta ini su ulok kan mga dai nahihiling na sa orog kagayon matirindog an barahibo mo sa luong. Ta ngonian na banggi, isinanli kan babayi su saiyang elemento. Ngonian na banggi siya an engkantada sa kakahoyan na ini. Buda an aninong ito na daing patabing nagsabat saiya— an saiyang kukursunadahon.

Imbes ranihon su lalaki na pirang lakad na man sana hali sa natitindugan niya, pinasunod niya ini sa sarong apod na garo may pigkakawikaw na tursido sa puro kan saiyang muro. Dangan luminiko sa maawot na gilid kan dalan pasiring sa kakahoyan. Nakigkig kan dai niya pigpinsar na gibo kan babayi, garo su lalaki sirang nabanwit sa ngimot, daing laban na nagpabutong sa naghuhukol na muro kan babayi. Marambong an diklom sa kakahuyan, an solamenteng nagtuturo saiya kan agihan iyo an naglalaad na unit kan babayi sa kadikluman. Sa okod kan lalaki sa pinunduhan ninda pagkatapos kan dakol na pasikot-sikot sa nakabalandrang gamot buda sanga, iyo na ito su tahaw kan kakahoyan. Sa irarom kan sarong marambungon na akasya, naghanap su babayi, gamit an malamting liwanag kan mga patenteng nakasagom sa dahon, ki daga na daing nag-uuruldot na gamot. Kan nakakua, biniklad niya digdi su dara-darang banig, nagkalat-kalat sa palibot dangan saro-sarong tinangkas su saiyang sapatos, bestida, sagkod putos. Sa kadikluman, luminiwanag siyang garo tore ki asin. Garo siya aparisyon, sarong milagro digdi sa kinaban ki maharaphap buda alang na kahoy. Huminigda siya sa banig, garo agang luway-luway na nagsusuklob sa turog na kinaban. Mantang piggigibo ini kan babayi, daing hiro-hiro su lalaki sa saiyang natitindugan. Garo sa isip niya nagdudungan an pagkasabot buda dai pagkasabot sa mga nangyayari. Garo siya su nagbabalinghaw na torong pinatadong kan sarong boses na mahamison. Kan inabot saiya kan babayi su takyag niyang naglalaad, nagkatararag su saiyang sulot. Dawa ngani an dadakupon niya magaroon nang nakalitad, garo pa madakop ki maulamon na bayong su pagdiit-diit kan lalaki pasiring sa banig. Sa nag-aagdang ibabaw kan babayi, winagas kan lalaki an lawas niyang silo. Sa piyong niyang mata, yaon siya sa lugar na patos ki yelo, mapution na lugar, nagsisilyab sa linig an mga bulod. Nahigot sinda, arog kan mga bagay pag ikaag sa tamang lugar. Marurumduman sa itsura ninda ngonian su mga platong hipidon an pagkataluntong, mga bloke ki sementong masarigon an pagkakasugpon, o mga librong dasokon an pagkataraytay sa estante. Pero, bakong arog sa mga bagay na ini, naghihiro sinda, bakong dungan arog sa martsa kundi magkauyon arog kan duwang boses na an saro halangkaw ki sarong iskala. Mantang an duwang braso kan lalaki nakatadok sa dagang garo poste, nakakulambitay man su sa babayi sa abaga kaining garo mayumukon na kurtina. Sa pagsabatan kan hiling kan duwa nindang pusod, su hita kan babayi pakpak kan agila sa pinakahalangkaw kaining layog, mantang su sa lalaki nakadukong kamelyo sa pagsurop kan owasis. An saro sainda dagat, an saro sainda barko, an saro sainda bagyo, an saro man kahoy na itarasan ki dahon. Arado buda daga, huyop buda bintana. Nugad pareho. Sa mga nag-aaraging awto sa harayong tinampo, sinda an mga lansaderang nagpapagkot kan krudo, sinda an nagkakaragatan na mga giriting-giting sa mga gear kan makina.

Kadaklan kan mga tawong nasapar na an arog kaining pagmati an minaapod kan bagay na ini bilang konsumasyon kan pagkamoot. Sa arog kaining dipinisyon, ini na an orog na paagi ngani makaputan an sarong daing lawas, sarong abstraktong konsepto kan pagpadaba. Garo ini pagkaag ki hagyanan sa paros ngani pumudo ki bituon. Igwa ugaring na ilusyon sa puon kan hagyanan. Pagminaanan mo an puro kaini hali digdi, garo duru-diretso sa bagay na pig-aabot. Pero pag nasa puro ka na, an bituon dulo pang minarayo kaysa kan pighihiling mo ini hali sa baba. Sa puro baga an pinakamakulog na parte, ta mahapot ka, ano na ngonian? Kun may pagkamoot, tunay na konsumasyon ini kan pagkamoot, pero kun wara, konsumasyon sana ini. Tunay na maray na ehemplo ki kamunduan an itsura kaining yaon sa puro kan hagyanan, pig-aabot an dai man maaabot, pero orog pa diyan, bakong an itsurang ini an dipinisyon ta bilang sarong tawo? An bituon sarong paon sa banwit. An hagyanan an otik na paglataw para sarong mga minuknang daing pakpak.

Ini gayod an naiisip kan duwa mantang magkatubay sa banig, nakamaan na ngonian sa pulang langit kan syudad. An pakunswelo sana pagkatapos kan gibong ini ay an kalinawan. Turutadtaod pa, tuminanog na su alarm kan relo kan babayi. Dungan sa pagpasa kan ilusyon dara kan sagugurang na osipon. Sa hudyan, naisip niya, pagkatapos kan gabos an nawalat sana saiya iyo an sadiri. Daing taramon na nagtindog su duwa. Mantang piglulukot kan babayi su dara niyang banig, daing hiro-hirong nakatindog su lalaki, pighihiling bako siya kundi an hinalean kan waragas na ilaw na dawa puro-pano nagtataong malumlom na liwanag digdi sa makahoy. Nata dai niya ini hilingon, ngonian na napatos na giraray ki bado su laad na nagbutong saiya pasiring digdi sa diklom. Igwang ulok na nagisi sa pandok kan lalaki, hali su liwanag sa sarong patente sa building sa harayo. Nata dai siya magi-ulok, na kun kasubago an huna niya kaini sarong syudad na puros kristal?

Sa luwas kan kakahoyan, nagtunong su lalaki buda babayi sa lugar kun sain kuta sinda masabatan. Nakaduko su lalaki sa saiyang sapatos na hurulkas na su sintas, su babayi man sa bestida niyang madahunon. May nag-aging awto sa tinampo sa uro-inutan. Napahiling su babayi sa direksiyon kan agrutong pero an nahiling niya duman iyo su pagpirok kan pulang mata sa tore sa harayo. Nagtanog giraray su saiyang relo. Isinuksok kan lalaki su duwa niyang kamot sa saiyang bulsa, pinakaray kan babayi su saiyang buhok na naghuhulog sa tahaw kan saiyang pandok. Napahiling saiya su lalaki, hiniling kan babayi su paghiling saiyang ini. Nagi-ulok sinda parehas. Buda mantang nag-uulok sinda nagsabatan su saindang mga takyag sa saro pang kugos. Sa kun sain sa kakahoyan may kahoy na nagbutas na kan hudyan niyang dahon, pagkaaga, mapuon na an paglapa kaini. Dai napupundo an ulok kan duwa, garo pagbuhi kan gabos na napurnadang narakngak. Nagtanog giraray su relo kan babayi. Lalo sindang nag ula-ula ki ulok, sagkod sa matumba sinda sa mabatirison na dalan, magkaturusok kan mapanas na gapo. Nagkukulog na an panga ninda sa ulok, nagtatanglay na an saindang tulak, pero dai ninda matunong su pag-ulok. Binaratikal kan lalaki su mahewas niyang sapatos, ginurubot kan babayi su pinakaray na buhok, buda nag-ulok pa sinda. Nag-ulok pa sinda na dawa nalipudan na kan diklom an lambang saro pasiring sa magkasuway nindang uulian, nadadangog pa an magkasuway nindang ulok. Sagkod sa mapara ini buda an mawalat digdi sa lugar na binayaan nindang duwa iyo an kamunduan na wara man ki nagsasapar. TAPOS

* * *

NOEL DORENTE

"Hawon kan Hagbayon (Pasiring sa ka-oro-irarumi)"

Babayi,

mawot kong matanan giraray

an liwoy mong dai ni sarong tapsi.

Ta dai ko na kaipuhan ki panira.

Papasayon ko sana

pasisiring sa irarom kang saimong lawas.

No sain,

duman nagpopoon an kinikilat buda dinalugdog

kang saimong pagkababayi.
Babayi,

ngonyan mo mananamitan.

An haloy mo nang pigduduwa-duwahan.

Pabayan mong bulongon ko,

an hinangos mong dai mo masabutan.

Sa inot man sana ini nakakasaluksok.

Pagtood ka na,

garo man sana ini hapros

dawa idusog kong makusog.
Babayi,

halion mo ngona an bado kang langit buda impyerno,

sa saimong isip.

Ta ako ngonyan saimo an mabunyag.

Ngonyan mo sana ini hihibian,

pag nabalo mo na,

pirmi mo na ining pag-uugop-ugopan.
Malaog na ako.

Malaog na ako dawa makulog sa saimo.

Malaog na ako,

dawa dai mo pa ipinakiblit

sa kiisay man

an sarong kabtang kang saimong hawak.

No sain ikikurahaw mo

an awit na saimo sana madadangog...

makulog man ini sako.

Kudi iaatang ko

dawa sakuyang ikagadan.

Arog kang lalaking sugod,

na ikikupsit an gabos na pagkamoot.
Babayi,

magdamlag na kita sa higdaan.

Dyan-dyan.

Duman naman ngaya kita

sa tukawan.

Ta an init kang mga daghan ta,

duman,

mag-aarabrasahan.

Nagraraba-raba bagang siram!

* * *

ERIC LIM

"Ang Lyabe sa tuninong nakua sa pagdakop nin hinangos"

Ngipon kan mga tawo sa bangui perlas,
An kalag nin saimong mata makimigkimig pag ito saimong mahiling,
Sinda na nagkakanta sa tinampo, sinda na kapot kamot sa gilid kan
simbahan buda plaza,
Ika na solo sa diklom na nagkaon saimong kalag,
Gare ako ito… kaito,

Ngunyan dai mo na ako mahihiling, naglalakaw na daing padumanan sa Tabaco sentro,
Sisay ako pag bangui?
Ako an harong nin bangui, kataning padaba ko buda aki ko na naghahalat pighahalat magluwas,

Maugma an magkaigwang hangos na kayang kaputan,
Minabuka an mata nin angog, nagsarabatan an enerhiya sa kiray, at
sakuyang namatean katuninungan
Na kaito mahalnason na maray, gare paros nin aligmayo.

Minahiling na sana sakuyang talenga sa luwas,
An bayle nin mga dahon, an sonata kan mga kulisap, an hiro nin ngimot buda bitis nin mga ayam.

Kinaban na nagsadit na sana sakong pigistaran,
Sadit na kinaban na pano nin masetas sa natad geograpikal buda
pangiturugan na muklat,
Sadit na kinaban, ika an tulay na maghahatod sako sa ugma,

Bangui, ika an tunay na kolor nin kinaban, an diklom na sakuyang tulang
Na Luway luway nababatak sa pagbagal nin tibok nin sakuyang puso,
Luway luway an pagrani mo ugma sa pagkapot ko sakuyang hangos,

* * *

RICHARD MADRILEJOS buda CHRISTIAN LLORCA

"Mga Peste sa kabasan"

Mga Tawo

Tyo Domeng
Alexander
Aki ni Tyo Domeng
Mga para-oma

Enot na Eksena

Tyo Domeng : Maray na aga/udto/banggi sa indo gabos. Ako si Domeng. T’yo Domeng sako an apod digdi sa samuyang barangay lalo na kan mga jovenes. Para – oma an pagkabuhay ko. Digdi nabubuhay an sakuyang pamilya. Maski duwa na sana kami kan aki ko tig aapod ko man gilayon kami na pamilya. Su agom ko pano nagadan paka aki Saro akong para – oma. Bakong karaw karaw na pagkabuhay. Saro akong para – oma. Orgullo ini kan sakuyang pamilya. Dapat maging orgullo man ini kan sarong banwaan o ciudad. Kun wara kami, magugutom kita gabos. Magugutom an mga lugar na maluto an saindang pang urualdaw na kakanon. Dapat kun para – oma ka lalo na kun sadiri mo pa an kabasan na tig ooma mo, isipon mo, na ika hade, ika sarong tawo na grabe an naitatabang sa sosyudad. An iba pano huna ninda kun para – oma ka, hababaon an estado mo sa sosyudad. Sala! Dapat iitaas mo an payo buda isuriyaw mo na “Ako sarong Para – Oma!” Kaipuhan matinios tios ka kun ika para – oma. Init, Uran, buda Paros, gabos iyan kaipuhan mo tioson. Dapat mong isuriyaw na “Ako sarong Para – Oma!”

Pero ngonian… bako na. Ako bako ng para – oma ngonian. Masarong bulan na, na dai ko na namamatian an kabasan… Dai pano akong sadiring kabasan. Sa kaitong si Don Castillo talaga an may kadsadiri kan kabasan. (Sign of the cross) Mapasa langit man tabi siya. Haloy na taon na ako an namamahala kan kabasan niya. Ako an naghahanap ki trabador, kan mga materyales na gagamiton, kan mga bagay na bagay na dapat kumpleto nganing maray buda gana pag abot kan aranihan. Tigkakatiwalaan ako ni Don Castillo buda patas ako sa gabos na mga trabador. Kaya minsan may mga nagkakadaragit sako na mga maurihon na trabador. Iusip ko tulos an kay Don Castillo. Ipahale man tulos niya an. Marayrahay an buhay buda trabaho ko kay Don Castillo hanggang siya kuwaon kan Mahal na Dios. Sa kagurangan niya naman; panahon naman nganing magpahingalo siya.

Ngonian dae na ako ki trabaho…gadan na an sakuyang amo buda an aki na nia ang nagpapadalagan kan oma ninda…..

Ikaduwang Eksena

Malaog sa eksena an aki ni Tyo Domeng

Aki : Pay! Pay! Nakapasar ako sa kurso na tig take ko…..madadagos na an sakuyang pangarap na maging nurse….

Tyo Domeng : Iyo Nhe?.....Maray! Mataibay ka talaga…..

Aki : Sa masunod na semana maasikaso na ako kan mga requirements na kaipuhan… maklase ako buda magigin saro akong nurse sarong aldaw….

Tyo Domeng : Iyo! Maklase ka buda magigin saro kang Nurse…..

Aki : Sige tabi, Pay maduman nguna ako sa tindahan ta mabakal ki bagas na sasapnaon….

Paghale kan aki nagparahurop hurop si Tyo Domeng kun papano nya papaklasihun an saiyang aki sa sitwasyon nin buhay ninda ngonian.

Ikatulong Eksena

Tyo Domeng : Pano ko daw papaklasihun an sakuyang aki sa arog kaining sitwasyon nin buhay mi…. wara na ako ki trabaho … pero gusto ko makakaklase siya … iyo na lang ito an puede ko na maitao sa iyang pamana …..

Malaog si Alexander.

Alexander : Domeng, musta na? Anu na lamang an buhay buhay ta dyan? Nadangog ko na nakapasar daw su aki mo sa kurso na Nursing…

Tyo Domeng : Iyo ngani …. nakapasar siya … an problema ko ngonian kun papano ko siya papaklasihun. (Sasabihon niya ini sa saiyang sadiri.) Abu kong mangutang saiya … makasupog … matapos nia akong haliun sa trabaho ngonian mahagad ki tabang … dae na sana !

Alexander : Ano, Domeng gusto mo ki kwarta? .... Gusto mo mag utang?.... Dakol ako ki kwarta …

Tyo Domeng : Dae na! ... kaya ko man ini … mahanap na lang ako sa iba….

Alexander : Domeng, Domeng, Domeng … paghurop huropan mo … sa mga panahon na ini dipisil ka makahanap ki mauutangan maski trabaho … dakol saimong dagit na may mga kadsadring kabasan por dahil sa karahayan kan boot mo kan panahon ni Paderes. Ika baga an “kanang kamay” ni Don Castillo, an nagadan ko nang ama… Sayang man kun dae makakaklase an saimong aki… matali pa man siya ….

Tyo Domeng : (naghurop hurop)

Alexander : O hala … mahale na ako …

Madale ng makaluwas si Alexander kan bigla siyang inapod ni Domeng.

Tyo Domeng : Alexander … iyo, minatugot na ako … mautang ako saimo… Pira man an porsyento an interes? ....

Alexander : Aw… maray ta gusto mo palan …. Diyes porsyento an interest … buda igwa pa akong sarong kondisyon … Matrabaho ka gilayun sako….

Tyo Domeng : Iyo? .... matrabaho ako gilayun saimo?..... Mabalos! Mabalos! .... Mapapaklase ko na an sakuyang aki …

Alexander : (Ma ulok ini nin patraydor.) Gigibuhon mo an gusto ko buda susunudon mo an ipapagibu ko … manungod sa pig aaning bagas an ipapagibu ko saimo …

Tyo Domeng : Sa bagas?.... Ano kaito?...

Alexander : Sa kada aanihun na sangatos na sako nin bagas an sampulo kaito itatago ta buda an ipaparam mo sa mga para oma nubenta sana an nakua ta nganing diit an gastos ta pero dakol na ganansiya. Uso an sa luwas kan Bikol …

Tyo Domeng : Pero … kaherak man kan mga para oma…..lulukuhon ta sinda…nagtirios na ngani sinda tapos …

Alexander : Maklase an aki mo o dai?!

Tyo Domeng : Pero an mga para oma …

Alexander : An hapot ko an simbagun mo!

Doming : Maklase an aki ko……

Alexander : Dae na ki dakul na pugawak … sa masunod na aldaw magduman ka na sa harong buda gibuhon mo an pinapagibu ko …
I

Ikaapat na Eksena

DANCE DRAMA -Ipinapahiling an karatan sa panloloko sa mga para oma

Ikalimang Eksena

Tyo Domeng : Alexander… Alexander… Kaipuhan kun maray an tabang mo. Pwede mangutang saimo giraray? .... An aki ko igwa ki hilang na cancer … kaipuhan na maipabulong siya …

Alexander : Oi, Domeng … dae kan supog! Dai mo pa ngani nababayadan so dati mong utang tapos ngunian ma utang ka na naman… maray ngani ta dae taka dyan tig sisingil. Bayadan mo mona so dati mong utang bago taka pa utangun gilayon…. Humale ka digdi!

Ikaanom na Eksena

Malaog an aki ni Domeng na tatakluban ki itom na tela. (Showing that his daughter was dead. Use pantomime to show the burial of his daughter.)

Ikapitong Eksena

Tyo Domeng : (May darang tabak) Alexander! Alexander! Lumuwas ka dyan … Demonyo ka!... Rinaoot mo an buhay ko su aki ko, iyo an nagdusa… Gagadanun taka…

Alexander : (Maluwas ini buda inarapod an mga para oma.) Nahiling nindo ang tawong yan?...Traydor an! Dae na naherak saindo … tigpara loko kamo kaan … hinabas nia an mga bagas buda kamu an pigpapatios nia … huni tig saranribo kamo nganing makatabang lamang sa pang uru aldaw nindo. (Mahale na sa eksena si Alexander.)

Para oma 1 : Traydor ka … pag huna mi tatabangan mo kami ta kapareho mo kami para oma … dae palan … tig loko loko buda traydor ka palan … nagtitios na ngani kami ipatios mo pa kami ki maray……

Para oma 2 : An arog saimo kaipuhan gadanun….

Ginadan si Domeng. Pakatapos gadanun ini, nagharale na an mga para oma.

Ikawalong Eksena

Alexander : (Sa demonyong ulok.) An kaherak herak na Domeng … nasaruan ko … Mayamanon na naman ako … Sumalangit nawa an saiyang kaluluwa … (Siging ulok mantang nagsisigarilyo… makapirang minuto kinapos siya sa paghangos buda nagadan man). TAPOS

* * *

JULIUS BARISO

"Ice Candy"

“Gusto mong ice candy, Raul?”

“Ha? Sige salamat, may sipon ako.”

“Bahala ka, kung dai ka masupsop sa ice candy, dai ka makakalaog sa Public Agency!”

Iyan su sabi kang primerong nakahuron ko sa Public Agency. Haloy na daa siyang nagtatrabaho sa Public Agency. Importante palan na magsupsop sa ice candy nganing makatrabaho ka sa Public Agency. Kaya maski kontra sa boot ko na magsupsop ki ice candy ta may sipon buda nag-aabo pa ako, nagsupsop na sana ako.

Madalion ang proseso kang paglaog ko sa Public Agency. Siempre nagsubmit ako ki PDS kairiba kang letter of recommendation hali ki The King. Sabi kang tinawan ko kang PDS magsurat na daw ako sa Employee Attendance Sheet ta start na daw kan working days, antimano.

Ang trabaho ko daa, every Monday magkua ki travel order hali sa Admin tapos papirmahan ko sa Project Engineer, tapos rest of the week magbisita sa site tapos gumibo ki report manungod sa mga patrabaho na naka emphasize sa travel order. Field Coordinator daa ako, bilangon ko sa site kung pira ang construction worker duman, sukol kang tatrabahuhon, metro kang natapos, pirang semento ang nagamit, kabilya so on and so forth dangan papirmahan su report sa Foreman. Pag Biyernes, magbalik sa opisina para i submit su report sa Project Engineer. Cover man palan sa trabaho ko ang stationing – survey an sa site na subject for construction and reconstruction. Halimbawa – tinampo, dike, road wing, buda extension road so on and so forth.

Exciting su trabaho ko hanggang sa umabot na ang Mayo. Magtabang daa kami sa kampanya ni The King buda ni The Princess. Maglaag ki streamer buda magpadukot ki sticker. Palibhasa gusto ko talaga magtrabaho sa gobyerno, nagparasupsop baga ako ki ice candy. Pero ayos lang, mahamis buda mayumhok man su ice candy lalo na pag Mayo ta summer baga an.

Maugmahon man ta may mga katrabaho akong mga kuwela. Yaon dyan ang mga mapa-inom pagnakua na su suweldo. Su iba, mangungutang ta kesyo nagheleng daa su aki, tapos nakapag-cash advance na, kaya sa katrabaho na lang minautang. Igwa kaya duman ki para pautang, puwede ka mag cash advance kung talagang kaipuhan mo na ki kuwarta. Dyes porsyento man sana daa ang umento sa suweldo. Maurag ito, madilensiya ta dakul ang para-utang duman. Igwa pa ngani palan ki para pa-order ki longanisa, tapa, karne, tapos avon products. May paratinda sa opisina ki sigarilyo buda dulce. May naglo-load sa celfon. Kumpleto! Igwa ako istorya manungod dyan kaya lang baka humalawigon pa, magkauruyam lamang kamo ki dangog.

Last December palan, uminuran ki grasya sa Public Agency pwera pa kang bonus. Su mga bigatin na mga Engineers duman, nagpara panao ki kuwarta lalo na samo na job order man sana.

Nalingwan ko palan na itaram, na sa
opisina igwa duman ki mag – ama, mag tiyo, mag pinsan, mag agom, mag piday, mag kaiwal, pero anu man, sabi ngani ninda “Labot Mo!” Igwa pa ngani duman na estudyante pa sana, sabay na sa payroll. Dai man duman pighihiling kung nakatapos ka na kang pagklase dawa ngani dai kang tinapusan basta bidtado mo ang mga importanteng tawo duman, tapos mag supsop ka sa ice candy, ay sus, sigurado may suweldo ka sa Public Agency.

Minsan, daog pa lugod kang mga dai nakatapos su mga college graduate.

Gusto man nindo magtrabaho sa gobyerno. Huni an gibuhon nindo. Magpamidbid kamo ki Tsong, pumaiba ka pasiring ki The King maski ki The Princess, tapos sumurusupsop ka na ki ice candy. Kun sain may bakanteng sa Public Agency duman ka kaan siguradong ilalaog, may trabaho ka na, may kuwarta ka na… Sige, ta maduman na ako sa site. TAPOS